جامعه دربرابر مجرمین خطرناک برای بازسازگاری اجتماعی مجرمین را دارند. واقدامات تربیتی جنبه آموزشی وتربیتی دارند . ثانیًا از اقدامات تأمینی درمورد اشخاص، سخن به میان رفته،در صورتیکه، گرچه موضوع اصلی اقدامات تأمینی، «اشخاص خطرناک»می باشد، لیکن این امر مانع ازآن نمی شود که دامنه اقدامات تأمینی شامل «اشیای خطرناک» هم شود . در هر صورت اقدامات تأمینی وتربیتی شامل دوجنبه اصلی و مهّم می باشد:یکی جنبه تأمینی آن که بعضی اقدامات صرفَا ًناظر به این جنبه است ودیگرجنبه تربیتی واصلاحی آن که برخی از آن ها هم شامل هر دو جنبه می باشد. بنابراین باید ابتدا نقش مؤثر اقدامات تربیتی را در تعریف پررنگ تر کرد ودرادامه برای هرکدام از این تدابیر تعریف جداگانه ای ارائه داد.اقدامات تأمینی ،تدابیری پیشگیرانه هستند که در جهت امنیّت بخشیدن به جامعه درمورد مجرمین خطرناک برای بازسازگاری اجتماعی ودر مورد اشیاء خطرناک اعمال می شود. پس یکی از موضوعاتی که باید در تعریف این اقدامات مورد توجّه قرار گیرد، ویژگی پیشگیرانه آنهاست. زیرا هدف از پیش بینی این اقدامات دروهله ی اوّل پیشگیری از انجام جرم دوباره توسط مجرم است، نه با اجبار ومجازاتهای شدید بلکه با ایجاد زمینه های مناسب برای بازگشت دوباره به جامعه . این تدابیر به دنبال ایجاد امنیّت برای مردم در مقابل مجرمین خطرناک هستند. موضوعی که در «اقدامات تأمینی» بیشتر مورد توجّه است ، جرایم ارتکابی از سوی مجرمینی است که، مجازات در قبال آنها بی فایده است ونیاز به اجرای راه دیگری در قبال آنها احساس می شود. برای مثال، محکومی که به دلیل انجام جرایم متعدّد،تبعید می شود، شاید بارها مجازات شده باشد امّا دوبار مرتکّب جرم می شود. بنابراین اورا به مکانی می فرستند، که زمینه های جرم در آنجا وجودنداشته باشد. از طرف دیگر افراد جامعه نیز از وجود آنها در امان باشند. نگهداری مجانین و معتادین در محل های مناسب اقدام تأمینی محسوب می شود. البتّه تکرار جرم شرط تحقّق خطرناک بودن مجرم نیست، بلکه ممکن است فردی باانجام اوّلین جرم خطرناک تشخیص داده شود. بنابراین اجرای اقدامات تأمینی، فقط در مورد مجانین یا مجرمینی که جرایم سخت و خشن وسنگین انجام می دهند، امنیّت جامعه را تضمین نمی کند. بلکه این اقدامات باید در مورد مجرمین دیگر نیز اعمال شود ؛مثلاً در مورد کلاهبرداران ، مرتکبّین پول شویی وجرایم اقتصادی . در این تدابیر جامعه بدنبال به کیفر رساندن یا تلافّی رفتار مجرمانه مجرم نیست، بلکه آن چیزی که مهمّ است ،تأمین امنیّت وآرامش جامعه در قبال افراد ،وجلوگیری اززمینه های تسهیل کننده ی جرایم است . درمورد اشیائی که ،زمینه ساز و تسهیل کننده انجام جرم هستند نیز اجرا می شود.بدین توضیح که اشیایی که مصرفی جز انجام کار مجرمانه و انحراف در جامعه ندارند، را ضبط یا معدوم می کنند. اقدامات تربیتی ،تدابیری هستند که در جهت اصلاح وتربیت بزهکار به کارگرفته می شوند، وجنبه ارشادی ،آموزشی وفرهنگی دارند، وتسهیل کننده راه برگشت بزهکار به جامعه می باشند. توجّه به اقدامات تربیتی تاحدّ زیادی به تغییر مثبت بزهکاران کمک می کند . این اقدامات بیشتر برای اطفال ونوجوانان بزهکار اعمال می شود امّا نمی توان از تأثیر فراوان آن برای بزهکاران دیگر غافل شد . زمانیکه برای مجرمی طی اقدامی تربیتی، یادگیری شغل یا تحصیل، شرکت در دوره های مذهبی و یادگیری مهارتهای اساسی زندگی پیش بینی می شود ،ویا می تواند به جای گذراندن حبس ، کار عام المنفعه انجام دهد ، زمینه ی اصلاح او بسیار بیشتر از مجازاتها فراهم می شود. زیرا او نیز می پذیرد که جامعه فقط به دنبال زجر ومجازات اونیست بلکه، هدف والاتری مثل اصلاح و بازگشت به جامعه به عنوان یک شهروند مفید را دنبال می کند . بنابراین برنامه ریزی صحیح و افزایش این اقدامات در گروه بیشتری ازمجرمین ،هدف اصلاح و درادامه پیشگیری از جرم را فراهم می آورد.
ج. اهداف اقدامات تأمینی و تربیتی
اقدامات تأمینی، مانند مجازات ها یک هدف عینی را که پیشگیری از جرم واصلاح مجرم است تعقیب می کنند(البتّه در مورد همه انواع مجازات ها هدف اصلاح مجرم متصوّر نیست) .وهدف ذهنی آنها جانشین کردن مجازات با این اقدامات، درجهت رعایت انصاف ،ودر صورت امکان اجرای یک عدالت نسبی است .31
1)پیشگیری از جرم : با اجرای این اقدامات ، می توان هم به طور خاص و هم عام از وقوع جرم جلوگیری کرد. چه در پیشگیری عام که اقدامات کیفری و غیرکیفری درجهت کاهش جرم و بزهکاری مدّ نظراست ،وچه در پیشگیری خاص که ازاقدامات غیرکیفری در جهت اصلاح و تکرار جرم توسط بزهکار خاص استفاده می شود ،نقش اقدامات تأمینی و تربیتی مانند آزادی مشروط، مجازات های جایگزین حبس، تعلیق اجرای حکم ، تعویق صدورحکم ، نظام نیمه آزادی و.. بسیار حائز اهمیّت است. . 2)جانشین کردن مجازات ها با اقدامات تأمینی : هدف ذهنی اقدامات تأمینی، تحقق انصاف وعدالت با جانشین کردن مجازات ها با این اقدامات است. طرفداران این اقدامات آرمان خود را اجرای آنها وعدم اعمال مجازات دانسته ومعتقدند که، انصاف ایجاب می کند که به جای مجازات ها از این اقدامات استفاده شود.لیکن باید اذعان کرد که تحقّق این آرمان با مجازات ها چندان امکان پذیر نیست؛ وحتّی گاه مدعیان بی فایده بودن این اقدامات به تندی و با شتاب آن را منشأتکرار جرم می دانند وقانونگذاریها را زیر فشار تجدید سیستم واحد مجازات ها قرار می دهند . 32 بنابراین می توان نتیجه گرفت، اصلاح مجرمین و بازسازگاری اجتماعی آنها و پیشگیری از وقوع بزه، از مهم ترین اهداف اقدامات تأمینی وتربیتی است. برای نیل به این مقصود از انواع اقدامات تأمینی و تربیتی استفاده می شود. .اصلاح مجرم که رویکردی انسانی در مواجهه باجرم و بزهکاری است دارای الگوهای مختلف علمی است ؛33 پس برای هرچه بهتر اجرا شدن این اقدامات و دستیابی به اهداف مورد نظر باید ازیافته های علوم دیگر نیز استفاده کرد تا بتوان به بهترین شکل اهداف این تدابیر را تأمین کرد. د)ویژگی ها و خصایص اقدامات تأمینی و تربیتی : مهّم ترین ویژگی های اقدامات تأمینی وتربیتی را می توان به شرح زیر خلاصه کرد. در حقیقت این تفاوت ها بیشتر در تقابل با ویژگی های مجازات قرار می گیرند . البته نباید نادیده انگاشت که ادعای دوری مطلق ویژگی های اقدامات تأمینی از مجازات ها قابل پذیرش نیست ،زیرا در کلیه اقدامات تأمینی نیز رنگی از ویژگیهای مجازات می توان دید .
1) نداشتن رنگ اخلاقی:اقدامات تأمینی برعكس كیفرها كه حاصل تقصیر و خطای جزایی می‌باشند، هیچ تناسبی با نیّت خطاكارانه فاعل جرم ندارند. در حقیقت اقدامات تأمینی به گذشته توجّه ندارد و جهت آن منحصر به آینده به منظور پیشگیری از تكرار جرم است. بهرحال این اقدامات دارای جنبه سرزنش اجتماعی یا مجازات نیست. بنابراین از صفت زجردهندگی و ترذیلی مبرّا است.البتّه باید خاطر نشان کرد رنگ اخلاقی داشتن واکنش جزایی منحصر به مواردی که مجازات ویژگی ترذیلی ورسواکننده گی داشته باشد نیست، ونمی توان به طور مطلق گفت که اقدامات تأمینی و تربیتی رنگ اخلاقی ندارند. هدف از به کارگیری اقدامات تأمینی وتربیتی، بازسازی اجتماعی مجرم وایجاد زمینه‌های یك زندگی سالم و بدور از جرم و بزهكاری برای اوست. در واقع نحوه اجرای اقدامات تأمینی وتربیتی باید به شكلی مقرّر و تنظیم شود كه مجرم احساس نكند كه او را به خاطر تقصیرش كیفر می‌دهند، چه اگر چنین باشد از هدف‌های عینی این اقدامات دور می‌مانیم.34
2)نامعیّن بودن مدّت: نامعین بودن زمان اقدامات تأمینی و تربیتی یك اصل مهم و غیرقابل انكار است. البته نظرات افراطی نیز در این زمینه وجود داشت و طرفداران مكتب تحققی (ایتالیایی) حقوق جزا كه بوجود آورندگان مفاهیم حالت خطرناك، دفاع اجتماعی و اقدامات تأمینی بوده‌اند، برای نشان دادن واكنش به حالت خطرناك افراد، پیشنهاد صدور احكام با مدت نامعیّن راپیش بینی كرده بودند.مخالفان به این مسأله ایراد می گیرند که عدم ذکر مدّت در اقدامات تأمینی خلاف اصل قانونی بودن اقدامات تأمینی و تربیتی است . در واقع به منظور نیل به هدف‌های اقدامات تأمینی وتربیتی، مدّت آن باید نامعین باشد. نه قانونگذار و نه مقام قضایی نباید از پیش مدّتی را برای اجرای این اقدامات تعیین كنند،زیرا «حالت خطرناک » مجرم است که باعث اعمال این اقدامات در قبال اوشده است ،بنابراین با رفع این حالت است که می توان حکم به خاتمة این اقدامات داد.البتّه پذیرش مطلق غیر معیّن بودن مدّت اقدامات تأمینی نیز منطقی و مطابق با اصول پذیرفته شده حقوق كیفری از جمله اصل قانونی بودن مجازات‌ها و اقدامات تأمینی نمی‌باشد . به همین منظور دو راه حل پیشنهاد شده است؛اوّل: تعیین حداكثر مدت و تقلیل و قطع آن در صورت رفع حالت خطرناک. دوّم: تعیین مدّت معین و مشخص و قابلیّت تمدید آن . البته منطقی‌تر با وضع حقوق محكومان، راه حل دّوم می‌باشد كه با اصول پذیرفته شده منطبق‌تر است.35 بنابراین پذیرش نسبیت(احکام نامعین نسبی) در تعیین و اجرای این اقدامات صحیح تر به نظر می رسد. به این معنی که قضات با توجه به حالت خطرناک مجرم، راجع به افزایش مدت یاخاتمه دادن به اقدامات تأمینی وتربیتی تصمیم گیری می کنند. هرگاه به این نتیجه رسیدیم كه مجرم دیگر دارای خطری برای اجتماع نیست، نگهداری او در مركز اقدامات تأمینی و تربیتی بی‌مورد و موجب تحمیل هزینه‌ای اضافی بر پیكره جامعه می‌باشد. این رویه در ق.م.ا1370 و ق.م.ا 1392 پذیرفته شده است . در ماده «52» ق.م.ا و «150» ق.م.ج برای مرتکّب مجنون نگهداری در محل مناسب را پیش بینی کرده اند. هرگاه علائم رفع حالت خطرناک در شخص نگهداری شده مشاهده شد، دادستان دستور خاتمه اقدام تأمینی را می دهد . البتّه در ق.م.ا 1392 مدیرمحل نگهداری شخص مجنون نیز می تواند بنا به تشخیص متخصص بیماری های روانی پیشنهاد ختم این اقدام را به دادستان دهد. 3 ) قابلیّت تجدیدنظر دایمی:با توجّه به تغییر و تحوّل در حالت خطرناك مجرم می‌باید قایل به تجدیدنظر بودن و قابلیّت این امر در مورد اقدامات تأمینی وتربیتی باشیم. این اقدامات كه به منظور درمان و تقلیل و رفع حالت خطرناك اعمال می شوند، باید با تحوّل حالت خطرناك، هماهنگ باشد و دادگاه باید بر اجرای اقدامات نظارت و مراقبت داشته باشد. 36.در مواد قانونی مرتبط با اقدامات تأمینی وتربیتی در ق.م.ا 1392 ، در بیشتر موارد به این نظارت توجّه شده است .برای مثال در تبصره (3) ماده «88» دادگاه می تواند،باتوجه به تحقیقات به عمل آمده وگزارش های مددکار اجتماعی از وضع طفل یا نوجوان ورفتار او، هرچند بار که مصلحت طفل اقتضاء نماید درتصمیم خود تجدید نظر نماید . همانطور که ملاحظه می شود این تجدید نظر بدون نظارت دادگاه امکانپذیر نیست . دادگاه تصمیمات معینّی را در قبال اطفال ونوجوانان بزهکار اتخاذ می کند مانند معرفی طفل به مددکار اجتماعی