دانشگاه آزاد اسلامي واحد رشت
دانشکده علوم انساني
گروه آموزشي جغرافيا
پايان نامه تحصيلي جهت اخذ درجه کارشناسي ارشد (M.A)
رشته جغرافيا و برنامه ريزي شهري

عنوان
تحليل فضايي- مکاني فضاي سبز شهري در بندر انزلي
(مطالعه موردي بوستانهاي ناحيه 1)

استاد راهنما:
دکتر محمد باسط قرشي
استادان داور:
دکتر تيمور آمار- مهندس علي عليمرادي
نگارش:
مريم عليپور
زمستان 1392

سپاسگزاري
به حکم ادب و معرفت، وظيفه خود مي دانم که از زحمات کساني که مرا در امر اين پژوهش ياري نموده اند تشکر و قدرداني نمايم:
از استاد گرانقدر جناب آقاي دکتر محمد باسط قرشي در مقام استاد راهنما که با راهنمايي هاي توانمندانه ايشان امکان نگارش اين مجموعه را پيدا نمودم .
همچنين از جناب آقاي دکتر تيمور آمار و جناب آقاي مهندس علي عليمرادي در مقام استادان داور که زحمت داوري اين پايان نامه را به عهده گرفتند.

تقديم به :
پدر و مادر مهربانم، که همواره مشفق و پشتيبانم بودند.
و همه کساني که دوستشان دارم.

فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکيده 1
مقدمه.2
فصل اول : کليات طرح تحقيق3
1-1: بيان مسئله4
1-2: اهداف تحقيق4
1-3: سوالات تحقيق5
1-4: فرضيه هاي تحقيق5
1-5: روش تحقيق ومراحل آن5
1-5-1: روش گردآوري اطلاعات5
1-5-2: ابزارگردآوري اطلاعات5
1-6: جامعه آماري5
1-6-1: تجزيه وتحليل اطلاعات5
1-7: مشكلات ومحدوديتهاي تحقيق6
1-8: واژه ها ومفاهيـم پژوهش6
1-8-1: فضاي سبزشهري6
1-8-2: توزيع فضايي6
1-8-3: فضا7
1-8-4: مکان7
1-8-5: تحليل فضايي8
1-8-6: تحليل مکاني8
1-8-7: محدوده قانوني شهر9
فهرست مطالب
عنوانصفحه
فصل دوم: مباني نظري تحقيق10
2-1: پيشينه تحقيق11
2-2: انواع فضاهاي سبزشهري15
2-2-1: فضاهاي سبزعمومي15
2-2-2: فضاهاي سبزنيمه عمومي15
2-2-3: فضاهاي سبزخياباني15
2-2-4: فضاهاي سبزخصوصي15
2-3: تقسيم بندي فضاهاي سبز15
2-3-1: پارک16
2-3-1-1: طبقه بندي پارکها براساس هويت16
2-3-1-2: طبقه بندي پارکها براساس اهميت، مقياس و حوزه نفوذ16
2-3-1-2-1: انواع پارکهاي شهري در مقياس واحد همسايگي17
2-3-1-2-2: پارک شهري در مقياس محله17
2-3-1-2-3: پارک شهري در مقياس ناحيه17
2-3-1-2-4: پارک شهري در مقياس منطقه17
2-3-1-2-5: پارک فراشهري (پارکهاي بسيار بزرگ)17
2-3-2: باغها18
2-3-3: فضاي سبزخطي18
2-3-3-1: کمربندهاي سبز18
2-3-3-2: فضاي سبز معابر18
فهرست مطالب
عنوان صفحه
2-3-3-2-1: ميادين18
2-3-3-2-2: فضاي سبز گذرگاهها18
2-3-4: فضاي سبزعمودي19
2-3-4-1: بام هاي سبز19
2-3-4-2: ديواره هاي سبز19
2-4: تاريخچه فضاي سبزدرجهان20
2-5: تاريخچه فضاي سبزدرايران22
2-6: اهميت،ضرورت ونقش هاي فضاي سبزشهري24
2-6-1: اهميت فضاي سبزدرزندگي شهري24
2-6-2: نقش فضاي سبزبراقليم شهري26
2-6-3: نقش فضاي سبزازبعدشهرسازي26
2-7: معيارهاي برنامه ريزي فضاهاي سبزشهري27
2-7-1: سرانه ها واستانداردهاي فضاي سبزشهري27
2-8: معيارهاي محيطي فضاي سبزشهري30
2-9: معيارهاي مکانيابي فضاي سبزشهري30
2-10: مکان شناسي فضاي سبز31
2-11: عوامل موثردرطراحي فضاي سبز37
2-11-1: نيازهاي بيولوژيکي37
2-12: اثرات فضاهاي سبزدربهبودشرايط محيط زيستي38
2-12-1: اثرات فضاي سبزدرکاهش آلودگي صوتي39
2-12-2: اثرات تفرجگاهي فضاي سبز40
فهرست مطالب
عنوان صفحه
2-13: ضوابط معماري انواع فضاهاي سبزشهري40
2-13-1: ضوابط طراحي خطي40
2-13-2: ضوابط ايجاد فضاهاي سبزبرحسب اقليم منطقه42
2-13-3: ضوابط مربوط به آب درفضاهاي سبز42
2-13-4: ساختمانهاوتأسيسات موردنياز فضاهاي سبزشهري43
فصل سوم: ويژگيهاي جغرافيايي شهربندرانزلي47
3-1: موقعيت جغرافيايي48
3-2: توپوگرافي49
3-3: وجه تسميه شهرانزلي49
3-4: اقليم50
3-4-1: بررسي ايستگاه هواشناسي ناحيه مورد مطالعه51
3-4-2: بارندگي51
3-4-3: دما52
3-4-4: رطوبت نسبي53
3-5: خاک54
3-6: منابع آب54
3-7: جمعيت54
3-7-1: بررسي وضعيت خانوارو تغييرات آن55
3-7-2: بعدخانوار55
3-7-3: ميزان رشد وافزايش جمعيت57
فهرست مطالب
عنوان صفحه
3-7-4: تراکم جمعيت57
3-7-5: مهاجرت57
3-7-6: سواد58
3-8: بررسي ويژگيهاي اقتصادي59
3-8-1: جمعيت فعال وغيرفعال59
3-8-2: جمعيت شاغل برحسب گروههاي عمده فعاليت59
فصل چهارم: يافته هاي تحقيق61
4-1: بررسي وضع موجودفضاهاي سبزشهر بندرانزلي62
4-1-1: پارک بلوارقدس68
4-1-2: پارک پاسداران69
4-1-3: پارک ارامنه70
4-1-4: پارک کودک71
4-1-5: پارک دادگستري72
4-1-6: پارک ميان پشته73
4-1-7: پارک سيده آسيه74
4-1-8: پارک 15 خرداد يا پارک کارآموزي75
4-1-9: پارک قايقران76
4-1-10: پارک نيمه شعبان77
4-1-11: پارک شهيدطلوعي78
4-2: يافته هاي ميداني79
4-2-1: مشخصات عمومي پاسخگويان79
فهرست مطالب
عنوان صفحه
4-2-1-1: جنسيت پاسخگويان79
4-2-1-2: ميزان تحصيلات پاسخگويان80
4-2-1-3: محل سکونت پاسخگويان81
4-2-1-4: ميزان رضايتمندي پاسخگويان از امکانات پارکهاي ناحيه (1) شهر بندر انزلي82
4-2-1-5: نحوه دسترسي به پارک83
4-2-1-6: کاربري هاي ناسازگار در اطراف پارکها84
4-2-1-7: مناسب بودن مکان پارک85
4-2-1-8: عمده ترين مشکل پارکهاي ناحيه (1) شهر انزلي86
4-2-1-9: نحوه مراجعه به پارک87
4-2-1-10: ميزان مراجعه پاسخگويان به پارک88
4-2-1-11: هدف مراجعه کنندگان به پارک89
4-2-1-12: نوع وسيله نقليه جهت مراجعه به پارک90
4-2-1-13: ميزان مراجعه اقشار مختلف از پارک91
4-2-1-14: وضعيت نظافت پارکها92
4-2-1-15: کافي بودن مساحت پارکها93
4-2-1-16: وضعيت پارکها از نظر پارکينگ94
4-2-1-17: فاصله واحد مسکوني مراجعه کنندگان تا پارک95
4-2-1-18: وضعيت پارکهاي ناحيه (1) شهر انزلي از نظر وسايل بازي کودکان96
4-2-1-19: وضعيت پارکهاي ناحيه (1) از نظر مبلمان97
4-2-1-20: وضعيت روشنايي پارکهاي ناحيه (1)از نظر تأمين امنيت98
4-2-1-21: امکانات پارکهاي ناحيه (1)از نظر ورزش هاي انفرادي و گروهي99
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل پنجم: جمع بندي، ارزيابي فرضيه ها و پيشنهادات100
5-1: جمع بندي101
5-2: ارزيابي فرضيه ها102
5-3: پيشنهادات103

فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 2-1: سرانه موجود واستاندارد فضاي سبزدربرخي ازشهرهاي جهان28
جدول ‏2- 2 : سرانه پيشنهادي کاربري فضاي سبزدرمنابع مختلف29
جدول ‏2 -3 : سران?استاندارد مناسب فضاي سبزدرايران29
جدول ‏3 -1 : ميانگين دماي ماهانه ايستگاه انزلي50
جدول ‏3 -2 : مشخصات ايستگاه موردمطالعه51
جدول ‏3-3 : بارندگي سالانه ايستگاه موردمطالعه رادردوره آماري موردنظرنشان ميدهد.51
جدول ‏3 -4 : روندتغييرات ماهيانه دمادربندرانزلي52
جدول ‏3-5: ميانگين رطوبت نسبي ايستگاه بندرانزلي53
جدول ‏3- 6 : نرخ رشدجمعيت شهربندرانزلي ازسال 1385- 134555
جدول ‏3 -7 : تغييرات جمعيت، خانواروبعدخانواردرشهرانزلي طي سالهاي 85- 136555
جدول ‏3 -8 : تعداد جمعيت وخانواروبعدخانوار طي سالهاي (1385- 1365)55
جدول ‏3 -9 : افزايش رشد جمعيت بندرانزلي 1385-135557
جدول ‏3- 10 : تعداد وتراکم جمعيت بندرانزلي (سالهاي 1385-1365)57
جدول ‏3 -11 : جمعيت شاغل برحسب گروههاي عمده فعاليت درشهرستان بندرانزلي(85-1365)60
جدول ‏4-1: مساحت انواع فضاهاي سبز در شهر انزلي62
جدول ‏4 -2: مشخصات عمومي پارکهاي شهر بندر انزلي67
جدول ‏4- 3: جنسيت پاسخگويان79
جدول ‏4 -4: ميزان تحصيلات پاسخگويان80
جدول ‏4 -5: محل سکونت پاسخگويان81
جدول ‏4- 6: ميزان رضايت پاسخگويان ازامکانات پارکهاي شهربندرانزلي82
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول ‏4- 7: نحوه دسترسي به پارک83
جدول ‏4 -8: کاربري هاي ناسازگاردراطراف پارکها84
جدول ‏4-9: مناسب بودن مکان پارک85
جدول ‏4- 10: عمده ترين مشکل پارکهاي ناحيه (1) شهربندرانزلي86
جدول ‏4 -11: نحوه مراجعه به پارک87
جدول ‏4 -12: ميزان مراجعه پاسخگويان به پارک…88
جدول ‏4-13: هدف مراجعه کنندگان به پارک..89
جدول ‏4- 14: نوع وسيله نقليه جهت مراجعه به پارک..90
جدول ‏4 -15: ميزان مراجعه اقشارمختلف ازپارک.91
جدول ‏4 -16 : وضعيت نظافت در پارکهاي ناحيه (1)92
جدول 4-17: کافي بودن مساحت پارکهاي ناحيه (1)93
جدول ‏4 -18: وضعيت پارکهاي ناحيه (1) ازنظرپارکينگ94
جدول 4-19: فاصله واحد مسکوني مراجعه کنندگان تا پارک95
جدول ‏4- 20: وضعيت پارکهاي ناحيه (1)شهربندرانزلي ازنظر وسايل بازي کودکان.96
جدول ‏4- 21: وضعيت پارکهاي ناحيه (1) ازنظرمبلمان97
جدول ‏4 -22: وضعيت روشنايي پارکها ازنظرتأمين امنيت98
جدول ‏4 -23: امکانات پارکهاي ناحيه (1) ازنظرورزشهاي انفردي وگروهي99

فهرست نمودار
عنوان صفحه
نمودار ‏3 -1: ميانگين دماي ماهيانه ايستگاه انزلي50
نمودار ‏3 -2: ميانگين ماهيانه بارندگي بندرانزلي52
نمودار ‏3 -3: روندتغييرات ماهيانه دمادربندرانزلي53
نمودار ‏3 -4: ميانگين رطوبت نسبي دربندرانزلي53
نمودار ‏3 -5: تعداد جمعيت بندرانزلي طي سالهاي 1385-136556
نمودار ‏3- 6: تعداد خانوار بندرانزلي طي سالهاي 85-136556
نمودار ‏3- 7: بعد خانوار بندرانزلي طي سالهاي 1385-136556
نمودار ‏4 -1: جنسيت پاسخگويان79
نمودار ‏4 -2: ميزان تحصيلات پاسخگويان80
نمودار ‏4- 3: محل سکونت پاسخگويان81
نمودار ‏4 -4: ميزان رضايتمندي ازامکانات پارکهاي ناحيه (1)82
نمودار ‏4 -5: نحوه دسترسي به پارکهاي ناحيه (1)83
نمودار ‏4- 6: کاربريهاي ناسازگاردراطراف پارکهاي ناحيه (1)84
نمودار ‏4- 7: مناسب بودن مکان پارکهاي ناحيه (1)85
نمودار ‏4 -8: عمده ترين مشکل پارکهاي ناحيه (1) شهربندرانزلي86
نمودار ‏4- 9: نحوه مراجعه پاسخگويان به پارک87
نمودار ‏4 -10: ميزان مراجعه پاسخگويان به پارک88
نمودار ‏4 -11: هدف مراجعه کنندگان به پارک89
نمودار ‏4- 12: نوع وسيله نقليه جهت مراجعه به پارک90
نمودار ‏4 -13: ميزان مراجعه اقشارمختلف ازپارک91
فهرست نمودار
عنوان صفحه
نمودار ‏4 -14: وضعيت نظافت در پارکهاي ناحيه (1)92
نمودار ‏4- 15: کافي بودن مساحت پارکهاي ناحيه (1)93
نمودار ‏4- 16 : وضعيت پارکهاي ناحيه (1) ازنظرپارکينگ94
نمودار ‏4- 17: فاصله واحد مسکوني مراجعه کنندگان تا پارک95
نمودار ‏4 -18: وضعيت پارکهاي ناحيه (1) شهربندرانزلي ازنظر وسايل بازي کودکان96
نمودار ‏4 -19: وضعيت پارکهاي ناحيه (1) ازنظرمبلمان97
نمودار ‏4 -20: وضعيت روشنايي پارکهاي ناحيه (1) ازنظرتأمين امنيت98
نمودار ‏4- 21: امکانات پارکهاي ناحيه (1) ازنظر ورزشهاي انفردي وگروهي99
فهرست نقشه
عنوانصفحه
نقشه ‏3 -1: موقعيت شهربندرانزلي درکشورايران- استان گيلان48
نقشه ‏3 -2: شبکه آبهاي بندرانزلي49
نقشه ‏4-1: پراکندگي پارکهاي موجود در شهر انزلي63
نقشه ‏4-2: پراکندگي کليه فضاهاي سبز موجود در شهر انزلي64
نقشه 4-3: موقعيت مکاني و راههاي ارتباطي پارک ساحلي بلوار و پاسداران65
نقشه 4-4: موقعيت مکاني و راههاي ارتباطي پارک کارآموزي66

فهرست تصاوير
عنوان صفحه
عکس ‏4- 1: نمايي ازپارک ساحلي بلوار68
عکس ‏4 -2: نمايي ازپارک ساحلي پاسداران69
عکس ‏4 -3: نمايي ازپارک ارامنه70
عکس ‏4- 4: نمايي ازپارک کودک71
عکس ‏4 -5: نمايي ازپارک دادگستري72
عکس ‏4 -6: نمايي ازپارک ميان پشته73
عکس ‏4- 7: نمايي ازپارک سيده آسيه74
عکس ‏4 -8 : نمايي ازپارک کارآموزي75
عکس ‏4 -9 : نمايي ازپارک قايقران76
عکس ‏4 -10 : نمايي ازپارک نيمه شعبان77
عکس ‏4 -11: نمايي ازپارک شهيدطلوعي78

چکيده
با افزايش جمعيت شهرها، واژه فضاي سبز و کاربري هاي فضاي سبز شهري مورد توجه بيشتري قرار گرفته است. از اين رو هر چه شهرها بزرگتر مي شوند احساس نياز به وجود فضاي سبز چه براي بهره برداري مستقيم شهروندان و چه از نظر نقش پالايش محيط روزبروز بيشتر مي شود. اهميت فضاهاي سبز در محيط شهري، تا آن حد است که بعنوان يکي از شاخص هاي توسعه يافتگي جوامع مطرح است و مزايايي چون درمان بيماريهاي روحي، محيطي مطلوب براي پرورش کودکان، يکپارچگي اجتماعي، حفظ آسايش و … دارد. ضمن اينکه اين فضاها براي عموم مردم در گذران اوقات فراغت، تفريح و مصاحبت با دوستان وگردهمايي هاي اجتماعي و فرهنگي استفاده مي شوند. در اين پژوهش فضاي سبز شهر بندر انزلي مورد بررسي قرار گرفته است. اين شهر با مساحت 9 کيلومتر مربع و جمعيت 116664 نفر براساس سرشماري عمومي نفوس و مسکن سال 1390 در ساحل درياي خزر قرار گرفته و يکي از مهمترين مقاصد گردشگري در شمال کشور است و براين اساس لازم است که سرانه فضاي سبز آن بيشتر از ساير شهرها باشد.
واژگان کليدي : برنامه ريزي شهري، فضاي سبز شهري، تحليل فضايي- مکاني ، بندرانزلي

مقدمه
پيشرفت فناوري اطلاعات دنياي کنوني که موجب افزايش رسانه هاي جمعي شده است، انسان امروز را با ازدحام اطلاعاتي مواجه کرده و بر بحرانهاي محيطي افزوده است. شهرهاي پرجمعيت، ظهور کلان شهرها و محيط هاي پرتراکم و پر ازدحام زندگي، پيامدهاي افزايش جمعيت اند که با توجه به مناسبات و تعريف روابط جديد انساني در قرن اطلاعات، نوعي زندگي با مشخصه بحرانهاي عصبي براي زندگي انسان قرن بيست و يکم رقم زده اند. مي توان گفت ازدحام جمعيت و ازدحام اطلاعات بر بحرانهاي محيطي افزوده و به طور همزمان، اصلي ترين ويژگي شکل دهنده به پارادايم هاي زندگي انسان معاصر شده اند و همزمان ضايعات جسمي و رواني بسياري را براي انسان به وجود آورده، بنابراين از ميان عوامل متعدد تأثيرگذار و پديد آورنده بحران محيطي، سه عامل تراکم جمعيتي، ازدحام اطلاعاتي و بحرانهاي زيست محيطي به خصوص فقدان ارتباط انسان با طبيعت نوعي بحران عصبي و رواني براي انسان معاصر آفريده و اين بحران عصبي بر پيامدهاي نامطلوب تأثير مستقيم داشته است.
بي توجهي به طبيعت در دنيا، پس از انقلاب صنعتي، در تمامي کشورها با پيشينه هاي تمدن گوناگون، رخ داد. بطوريکه تخريب آن با سرعت زياد، تاکنون پيامدها و هزينه هاي بسياري همراه داشته است. برخي از اين پيامدها به صورت فراگير شامل همه انسانها شده( مثل تخريب لايه اُزُن و …) و برخي ديگر در مناطقي مشخص رخ داده است (مثل بي توجهي به اهميت حضور طبيعت در ساختار شهرها و کلان شهرها). آثار تخريب طبيعت همراه ازدحام جمعيتي و ازدحام اطلاعاتي عصر حاضر (عصر اطلاعات) پيامدهاي جسمي، رواني و اجتماعي بسيار زياد و با هزينه هاي گزاف براي انسان به وجود آورده و موجب شده تا بسياري از کشورها به تدريج به تدوين برنامه هايي براي بازنگري و بازيابي طبيعت بپردازند. بيست سال پيش انقلاب محيط زيست تنها يک دل مشغولي بود… امروز يک جنبش جهاني است… و محيط زيست جهاني در دستورکار دنيا اولويت پيدا کرده … چه غيرمتحمل و چه مسرت بخش که علاقه به حفظ زمين جاي عزم به نابودي آن را گرفته باشد. لذا وظيفه جديدي پيش روي ماست- درک شيوه کار جهان و تنظيم رفتار خويش در واکنش به اين آگاهي، حفظ زمين، سبز کردن و التيام آن( مک هارگ، 1991، ديباچه). در طراحي شهرهاي امروز تلاش مي شود تا طبيعت در قالب پارک هاي شهري به محيط زندگي متجلي شود اما اين موضوع نتوانسته به نيازهاي رواني انسان پاسخ کاملي بدهد. زيرا در طول تاريخ، انسان با طبيعت به عنوان سرچشمه و مادر خويش ارتباطي مستقيم و بي واسطه و سهل و مداوم داشته، که اين پيوند در دوران صنعت و با چيره شده ماشين سخت ناتوان شده، در اين دوران با محصور و زنداني شدن انسان در بين ساخته ها و مصنوعات خويش، به ظاهر در بسياري موارد نيازي به نگهداري پيوند خويش با طبيعت احساس نمي کند. شهر انزلي ازجمله شهرهايي است که در پي افزايش جمعيت و گسترش فيزيکي، مکان و تعداد فضاي سبز آن نسبت به گذشته تغيير زيادي ننموده است درواقع با گسترش جمعيت افزايش فضاي سبز صورت نگرفته است و به همين جهت سرانه فضاي سبز مردم شهر انزلي با سرانه استاندارد فاصله دارد.

فصل اول
کليات طرح تحقيق

1-1: بيان مسئله
جمعيت شهري ايران در طي دهه هاي اخير به خاطر عامل مهاجرت،رشد طبيعي، تبديل روستا به شهر و الحاق تعداد زيادي روستا به شهر افزايش فراواني يافته است . اين افزايش، باعث تغييراتي در ساختار و همچنين بافت شهرهاگرديده است، به طوري كه جمعيت مهاجر در حاشيه شهرها اسكان يافته اند و اين امر باعث افت كاركردهاي شهري شده است، به گونه اي كه اين جمعيت مازاد نياز به خدمات متعدد شهري دارند و شهرها عمدتاً توان پاسخگويي به آنها را ندارند.
شهر انزلي دومين شهر استان گيلان از لحاظ ميزان جمعيت ، بعد از شهر رشت است که تراکم بالاي جمعيت در انزلي ، کاستي ها و نواقص بسياري در جهت بهره مندي از فوايد فضاي سبز را براي ساکنان آن مواجه ساخته است که اين مساله در خصوص پارک هاي درون شهري کاملا محسوس مي باشد. عدم برخورداري محلات مختلف شهري از پارک هاي درون شهري و همچنين توزيع نامناسب اين کاربري در سطح شهر انزلي ، اهميت و ضرورت تحقيق را در اين عرصه آشکار ساخته است. عنوان تحقيق تحليل فضايي- مکاني فضاي سبز شهري در شهر انزلي مطالعه موردي بوستانهاي ناحيه (1) مي باشد. جمعيت شهر مورد مطالعه نسبت به دهه هاي قبل در حال افزايش است و بر اساس آخرين سرشماري عمومي نفوس مسکن 1390، جمعيت شهر انزلي 116664 نفر بوده است که اين افزايش جمعيت منجر به توسعه فيزيکي شهري و توزيع جغرافيايي نامناسب کاربري هاي شهري از جمله کاربري فضاي سبز شده که مکان يابي اين نوع از کاربري هاي شهري را با مشکل مواجه ساخته است. استانداردهاي سرانه فضاي سبز در جهان (25-20 مترمربع) مي باشد و سرانه تعيين شده توسط وزارت مسکن و شهرسازي در شهرهاي ايران (12-7 مترمربع) است. درصورتيکه سرانه فضاي سبز شهري در بندر انزلي کمتر از 4 مترمربع براي هر نفرمي باشد. در اين تحقيق سعي بر آن است که با ارزيابي ، به کيفيت و کميت آن در سطح شهر از نظر موقعيت مکاني و تناسب و همجواري با ساير کاربري ها مطابق با معيارهاي مکانيابي پرداخته شود و با روشن ساختن نقاط قوت و ضعف پارک هاي درون شهري بتوانيم گامي مفيد در جهت ارائه پيشنهاداتي معقول و مناسب کاربري فضاي سبز در سطح شهر برداريم.
1-2: اهداف تحقيق
* هدف اصلي تحقيق تحليل فضايي – مکاني فضاي سبز شهري در شهر انزلي است.
اهداف فرعي تحقيق عبارتند از :
* شناسايي فضاي سبز در شهر انزلي
* تبيين پراکندگي فضاي سبز در شهر انزلي
* تبيين کارکردهاي فضاي سبز در شهر انزلي
1-3: سوالات تحقيق
آيا سرانه فضاي سبز موجود در شهر بندر انزلي در حد مطلوب مي باشد؟
1-4: فرضيه هاي تحقيق
1. توزيع مکاني و فضايي، فضاي سبز شهري در بندر انزلي نامناسب است.
2. سرانه فضاي سبز شهري در بندر انزلي کمتر از ميزان استاندارد آن است.
3. نحوه دسترسي جمعيت به فضاي سبزي شهري در بندر انزلي نامناسب است.
1-5: روش تحقيق و مراحل آن
روش تحقيق در اين كار توصيفي- تحليلي بوده است كه با استفاده از پرسشنامه، مشاهده و مصاحبه و
نقشه هاي شهري اطلاعات گردآوري شد. و با استفاده از نرم افزار EXCEL و SPSS کار پردازش و تجزيه
و تحليل داده ها انجام گرفت.
1-5-1: روش گردآوري اطلاعات
براي جمع آوري داده هاي مورد نياز براي انجام تحقيق حاضر از دو روش کتابخانه اي و ميداني استفاده شده است. بدين ترتيب که از مطالعات کتابخانه اي از نتايج سرشماري عمومي نفوس و مسکن شهرستان انزلي و سالنامه آماري و مقالات و کتابهاي تخصصي و اطلاعات موجود در سازمانهاي دولتي از جمله معاونت برنامه ريزي، شهرداري، سازمان فضاي سبز و جهت تهيه نقشه هاي موضوعي از نقشه هاي سياسي،توپوگرافي،زمين شناسي،خاک و کاربري اراضي در مقياسهاي مختلف استفاده شده است.در مطالعه ميداني نيز به تکميل اطلاعات اسنادي اقدام به تکميل پرسشنامه و تکميل آن در محدوده مورد مطالعه شده است. همچنين در اين بخش از مطالعات ، از طريق مشاهده ، مصاحبه و عکس اقدام به جمع آوري اطلاعات لازم شده است.
1-5-2: ابزار گردآوري اطلاعات
ابزار گردآوري اطلاعات در روش کتابخانه اي به صورت فيش برداري ، جدول و کروکي و …. بانکهاي اطلاعاتي بوده و در روش ميداني پرسشنامه و دوربين عکاسي مي باشد.
1-6:جامعه آماري
جامعه آماري در اين پژوهش مراجعه کنندگان به بوستانهاي شهري در بندر انزلي مي باشد. که حدود 384 پرسشنامه توسط مردم تکميل شده است.
1-6-1: تجزيه و تحليل اطلاعات
در اين مرحله داده هاي حاصل از پردازش تجزيه و تحليل مي گردد. براي تجزيه و تحليل اطلاعات از روشهاي آماري، براي رسم جداول و نمودارها از نرم افزار Excel استفاده شده که جداول ترسيمي را به نمودار مبدل ساخته، براي پردازش اطلاعات از نرم افزار SPSS استفاده شده است همچنين براي نمايش مصور داده ها وترسيم نقشه ها از نرم افزار ArcGIs استفاده شده است.

1-7: مشكلات و محدوديت هاي تحقيق
محدوديت اصلي در انجام اين تحقيق همچون بسياري از فعاليت هاي پژوهشي در کشورمان، عدم وجود اطلاعات و آمار کافي و صحيح و درصورت وجود عدم امکان دسترسي آسان به آنها مي باشد.
مشکلات و محدوديت هاي تحقيق حاضر را مي توان در موارد زير خلاصه کرد:
? فقدان نقشه هاي به روز، جهت تحليل وضع موجود
? فقدان نقشه هاي مربوط به کاربري اراضي شهري، طرح جامع و تفصيلي مربوط به شهر
* عدم همکاري مسئولان ذيربط در ارائه آمار و نقشه هاي شهري
1-8: واژه ها و مفاهيـم پژوهش:
1-8-1: فضاي سبز شهري
فضاي سبز شهري به مجموعه فضاهاي باز و سبزي گفته مي شود که در داخل محيط هاي شهري با اهداف مشخص، برنامه ريزي و عملکردهاي معيني برعهده آنها نهاده شده است (مطلبي، 1383). در تعريفي ديگر آمده است ” فضاهاي سبز شهري بخشي از فضاهاي وسيع يا محدود موجود در محدوده عملکردي شهر است که به منظور ايجاد تنوع و زيبايي، افزايش کيفيت زيستي، تأمين رفاه انساني و ارائه خدمات ويژه به شهروندان انتخاب شده و با انواع پوشش هاي گياهي بومي و غيربومي، تحت نظارت و مديريت شهري قرار دارد(ضرابي و تبريزي، 1385).”
از ديدگاه شهرسازي، فضاي سبز شهري عبارت از بخشي از استخوان بندي و مورفولوژي شهر است. به بيان ديگر، فضاي سبز در کنار اسکلت فيزيکي شهر، تعيين کننده اندام و بطور کلي سيماي شهر مي باشد. از اينرو هرگاه طراحي شهر بدرستي انجام گيرد، و نيز به دقت به مورد اجرا گذاشته شود، منطق طراحي حکم مي کند که ميان اين دو عامل يعني بخش بي جان و جاندار مورفولوژي شهري به گونه اي تعادل برقرار گردد(حسين زاده دلير، 1372).
پارک منطقه فراخ و بازي براي استفاده هاي تفرجگاهي عامه در کنار شهرها(مجنونيان، 1374) فضاي عمومي و خدماتي است که از ترکيب ميان عملکرد و بيان تصويري شکل مي گيرد و در زيباسازي منظر شهر نقشي مهم ايفا مي کند و به عنوان رابطي ميان زيباسازي و فضاهاي عملکردي مطرح مي گردد
(حسين زاده دلير، 1372). اصولاً طبيعت و ماهيت اين فضاها به گونه اي است که تمام طبقات مردم مي توانند از آن استفاده کنند. در پارک هاي عمومي سعي مي شود که تمام وسايل سرگرمي و رفاهي، تقريباً براي هرگونه سليقه، فکر و سن وجود داشته باشد(حکمتي، 1369).
1-8-2: توزيع فضايي
چگونگي قرار گيري عناصر، پديده ها، نقاط و مكان ها بر روي سطح كره زمين پراكندگي توزيع فضايي ناميده مي شود. بطور معمول جغرافي دانان از نقشه براي نشان دادن توزيع جغرافيايي پديده ها در روي سطح زمين يا قسمتي از آن استفاده مي كنند. (بهفروز، 1374، ص 18)

1-8-3: فضا
فضا حجم مکاني و زماني مجموعه اي از تمامي فعاليت هايي است که انسان در راه تسلط بر طبيعت و براي بقاء خود انجام مي دهد. بعبارت ديگر منظور فضايي اقتصادي و اجتماعي است که منعکس کننده تمامي هستي جوامع انساني است (معصومي اشکوري 1370، ص 53). در جغرافيا مفهوم فضا به دو صورت فضاي مطلق و فضاي نسبي بکار برده مي شود. فضاي مطلق داراي کيفيت عيني، مشخص و طبيعي است درصورتيکه فضاي نسبي بطور مداوم در اثر نيازهاي اجتماعي و اقتصادي و شرايط تکنولوژيک تغيير مي يابد. از ديدگاه علم فضايي، مردم در فضاهاي نسبي زندگي مي کنند. بدين ترتيب فضاي فعاليت، فضاي اجتماعي، فضاي ساخته شده و فضاي عملکردي در محدوده فضاي نسبي جاي مي گيرند. (شکويي، 1375، ص286).
انسان با فعاليت در محيط طبيعي، محيط مصنوع را مي سازد. فضا مجموعه اي از انسانها، فعاليت ها، محيط طبيعي و محيط مصنوع است. به بيان ديگر(فضا) محدود به ابعاد فيزيکي نشده و آنچه را در خود داشته اعم از فيزيکي و غيرفيزيکي و يا ايستا و پويا را شامل شده و داراي بعد زمان است. در مقياس زمان فضاترکيبي از نقاط ثابت و متحرک است. هرگاه مقياس زمان تغيير نمايد آنچه زماني ثابت تلقي شده است به متحرک تبديل مي شود. براي نمونه ممکن است روستايي مورد تخريب قرار گيرد و يا بار ديکر در مکان سابق خود ساخته نشود(دروئو؛، 1371، ص 64). درونمايه فضا شامل پديده هاي طبيعي، ساختهاي انساني همانند شهرها، روستاها، راههاي ارتباطي و مزارع هستند که محتوي طبيعي و انساني فضا را شکل مي دهند. اما هر فضاي جغرافيايي داراي ابعادي است که از فاصله، جهت و موقع نسبي شکل مي گيرد. درونمايه هر فضا به همراه پراکندگي نابرابر پديده هاي طبيعي و انساني سبب تحرک در جامعه مي شود. بدين ترتيب تحرک مکاني و فضايي در جامعه تابعي از ابعاد فضا محسوب مي شود. برتاي مثال روستائيان داراي دسترسي به مراکز درماني، تحرک مکاني و فضايي کمتري را نسبت به روستائيان فاقد دسترسي به اين مراکز دارا مي باشند.(شکويي، 1375، 291).
1-8-4: مکان
هر موقعيت يا فضايي که اطلاعات معين و خاصي با خود داشته باشد و به لحاظ اين اطلاعات هويت پيدا کند به مکان تبديل مي شود. از ديدگاه گروهي از جغرافيدانان انسانگرا، مکان بعنوان بخشي از فضاي جغرافيايي که از سوي فردي يا چيزي اشغال شده و در آن ارزشهاي حس شده تجلي مي يابند تعريف مي شود(جانستون، 1379). هويت هر مکان از سه عامل الف) مشخصه هاي طبيعي و نمودهاي ظاهري آنها ب) فعاليت هاي مشاهده پذير و کارکردها ج) مفاهيم يا نمادها تشکيل مي شود. در داخل هريک از اين سه عامل ، شرايط و عناصر زيادي وجود دارد که با يکديگر قابل ترکيب بوده و هويت ويژه اي را سامان
مي دهد. هويت هر مکان، ويژه همان مکان است.(شکويي، حسين 1375).
1-8-5: تحليل فضايي
فضا مختص پديده هاي مرئي و ملموس نبوده و عملکردها و روابط و حرکات را نيز در بر مي گيرد از اينرو فضا مجموعه کالبد و محتواست. هنگامي که صفتي به فضا نسبت داده مي شود علاوه بر آنکه کالبد يا محتوي را در نظر داشته باشد حوزه يا قلمروي فضا را مشخص مي سازد. مثلاً فضاي شهري بنابراين کالبد فيزيکي شهر و در حيطه شهر قرار مي گيرد. فضا در اصل قابليت تطبيق و تغيير و گسترش داشته و تغييرپذيري و بسط پذبري فضا دليل پويايي آن است. در پذيرش تغييرات، قابليت هاي فضاهاي گوناگون بنابر حجم، تنوع و سرعت تغييرات متفاوت است روشن است که فضا محدوديت رشد داشته و ظرفيت کالبدي و محتوي آن نهايتاً اشباع مي گردد. لازمه استفاده بهينه از فضا استقرار پديده ها در فضا با نظم است تا در مجموع فضا نظام و سيستم داشته و بصورت هماهنگ و با حداکثر ظرفيت و کارائي اقتصادي مي باشد. ايجاد نظام فضايي، خود قابليت هاي جديدي را بوجود مي آورد. قابليت هاي فضا علاوه بر قابليت هاي دروني و ناشي از توان عناصر متشکله درون فضا و روابط و عملکرد آنها، قابليت هاي بيروني (ناشي از توان هاي فضاهاي مجاور و اثرات آنها بر يکديگر) را نيز شامل مي شود.
1-8-6: تحليل مکاني
مکانها نمودهاي عيني داشته، داراي چشم انداز و مشخصاتي هستند که در طول زمان تغيير ميکند. مکان
مي تواند به صورتهاي مختلف تحليل شود براي نمونه يک واحد از فضا مانند يک شهر يا يک روستا و يا بعنوان بخش خاصي از فضا که بوسيله انسان اشغال شده باشد مانند مکان سکونت و يا مکان گذران اوقات فراغت. هر مکان تجربيات و آموزه هاي خود را داشته و متمايز از مکانهاي ديگر است لذا افتراق مکانها به دليل تمرکز ارزشها، ديدگاهها و تجربه هاي مختلف امري قطعي تلقي مي شود(شکويي، 1375).
مکانها بعنوان ترکيبي از محيط طبيعي، انسان ساخت و مردم از ويژگيها و عناصر کارکردي ذيل برخوردارند :
? هر مکان جغرافيايي داراي روحي است که در چشم انداز آن مشخص مي شود.
? مشخصات مکاني در طول زمان تغيير مي کنند.
? ساختارهاي هر جامعه شکل دهنده ساخت مکاني آن جامعه محسوب مي شوند.
?احساس وهويت پذيري مکاني منجر به شکل گيري تعلق مکاني است.
? مکانها نمودهاي عيني دارند.
? هر مکان داراي صفت مشخصي است که بوسيله عقايد و باورهاي اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي
شکل مي گيرند.
? مکانها موجوديت تکاملي دارند.
? تفاوتها و گوناگوني مکانها بسيار زياد است.
? تکامل مکاني حاصل رقابت ميان مکانهاي جغرافيايي است.
?مکانهاي جغرافيايي با ساير مکانها در شيوه هاي ساختار يافته عملکرد متقابل دارند.
1-8-7: محدوده قانوني شهر
محدوده اي كه طبق قوانين مربوط به شهرداري ها تعيين شده و مناطق واقع در آن، بر اساس قانون جزء مناطق شهري محسوب مي شود، محدوده قانوني شهر نام دارد.(شيعه،1390،ص10)
فصل دوم
مباني نظري تحقيق
2-1: پيشينه تحقيق
بنابر اسناد علمي و تاريخي آغاز طراحي منظره و فضاي سبز به ايرانيان نسبت داده ميشود. پيشينه پرديسهاي ايران به سده چهارم ميلادي بر ميگردد. اين عنوان به باغهايي گفته مي شد که براي تفرج همگان بنا شده است. واژه پرديس ريشه سانسکريت داشته و به مفهوم بهشت است که در متون انگليسي همان واژه سانسکريت يعني “paradis” به کار برده ميشود، در تورات نيز از پرديسهاي ايران باستان صحبت به ميان رفته است. در طول زمان به تدريج باغها و شکارگاههاي اختصاصي گسترش يافت. همزمان با گسترش شهرها اقدام به ايجاد باغهاي ملي، ميدانها و پاركهاي عمومي با فرم و ويژگيهاي متفاوت گرديد. نخستين قطعه جنگلي که براي اين منظور در نظر گرفته شد، بخشهايي از جنگلهاي واقع در بين گنبد و بجنورد، معروف به جنگل گلستان بود که در سال 1366 به طور رسمي به عنوان پارك ملي نامگذاري گرديد و در همان سال نخستين پارك جنگلي طبيعي توسط مهندس آشتياني بنيانگذار پاركهاي جنگلي در جاده هراز- آمل طراحي و بنا گرديد و نيز همان سال نخستين پارک جنگلي دست کاشت درخرگوش دره تهران بنا شد (شريفي، 11371: 180 و 181). نظريه هاي چند وجود دارند که به نوعي در اهداف آنها بر فضاي سبز و نياز مبرم شهر به داشتن اين فضاها بحث شده است. البته مکتبهايي هم بوده اند که به نوعي براي رفع مشکلات شهري ناشي از صنعت و کالبد بي روح شهري، ايده هايي مانند کار بر روي زمين به عنوان اوقات فراغت، الگوي شهر- پارك براي تمرکز زدايي از شهرهاي قديمي و… را ارائه کرده اند. از جمله اين مکتبها ميتوان به : اصلاح گرايي، شيکاگو، مدرنيسم، طبيعت گرايي، آمايش انساني و نظريه توسعه پايدار اشاره کرد. برخي انديشمندان اين گونه در نظريه هاي خود درباره فضاي سبز سخن گفته اند:
کاميلوزيته شهرساز اتريشي در سال1889، در کتاب خود به نام ” شهرسازي” چاره کار را در بازگشت به شيوه هاي هنري قرون وسطي پيشنهاد نمود. او ميخواست زشتي معمولي شهر اواخر سده نوزدهم را از ميان بردارد و شهر را به غناي هنر، زندگي و تحرك آراسته گرداند. گشودن مرکز ميدان شهرها يا جا به جا کردن مجسمه ها وبرجهاي يادگار به يک گوشه ميدان، ايجاد باغچه در حياط آپارتمانهاي مسکوني به جاي کانونهاي شلوغ شهر، برپا داشتن ديوارهاي بلند در پيرامون پاركهاي همگاني براي نگهداري از آنها در برابر سرو صداي خيابان همه رفرمهايي طبيعي بودند که کاميلوزيته پيشنهاد کرد (شيعه، 1382: 32). ابنزر هاوارد در پايان سده نوزدهم، از جمله راه حلهايي که براي بسياري از مسائل سکونت در شهر پيشنهاد نمود انديشه ايجاد شهرهاي باغ مانند بود. پيشنهاد هاوارد اقدام به امري بزرگ بود، يعني رهايي از جنبه هاي مضر انقلاب صنعتي و از ميان بردن محلات فقير نشين و پر جمعيت که زاييده صنعت بود. هاوارد در طرح شهرهاي باغ مانند خود، شهر را به صورت چند دايره متحدالمرکز در نظر گرفت که دايره مياني و حلقه بيروني شهر را فضاي سبز و باغها در بر ميگرفت زياري، 1383: 24) .
توني گارنيه به ابتکار خود طرح يک شهر کامل را براي سکونت 35000 نفر ارائه داد و آن را شهر صنعتي ناميد. در کوي صنعتي پيشنهادي وي، عوامل مختلط شهر، محل کار، محل سکونت، تفريحگاهها و …. کاملا از يکديگر جدا هستند و کمر بند سبز بخش صنعتي شهر را از بخش اصلي آن جدا مي سازد و خانه ها در ميان پارك بنا ميشوند( شيعه، 1382: 44). امروزه به دليل درك مديران از نياز روز افزون جامعه شهري به گسترش فضاي سبز براي کنترل افزايش آلودگي زيست محيطي و تنشهاي رواني جامعه، بهاي فراواني داده ميشود. در رابطه با کاربرد هنر دراحداث فضاي سبز، شهرداري تهران و مناطق چندگانه آن به ويژه سازمان پاركها با علاقه مندي آغازگر حرکتهاي نويني بوده اند. هنر همچون نقش فشرده اي از زيبايي طبيعت، انسان امروزي را اغناء ميکند و او را در ارتباط هميشگي با اصل خويش نگاه ميدارد. کاربرد هنر در احداث فضاي سبز نه تنها از نظر روانشناسي اجتماعي و محيط زيست بلکه به لحاظ تأمين امنيت اجتماعي نيز قابل اهميت است. اين حرفه در يکصد و چند سال پيش در ايالات متحده توسط “فردريک لاو کلاستيد” پديد آمد و اهميت آن مانند حرفه معماري با احداث پارك مرکزي نيويورك توسط همين شخص، به معماران و مهندسان نشان داده شده و از آن پس به صورت يک رشته دانشگاهي درآمد (صدر نوري، 1371: 151).
از آنجائيکه مقوله فضاي سبز در کشور ما موضوع جديدي محسوب مي شود به لحاظ علمي و کاربردي هنوز در جايگاه واقعي خود قرار ندارد و منابع موجود صرفاً بر جنبه هاي توصيفي تأکيد دارد. در زمينه بررسي و تحليل کاربري فضاي سبز شهري در بندر انزلي تاکنون مطالعه مشخصي صورت نگرفته است و بيشتر مطالعات و تحقيقات انجام شده جنبه توصيفي داشته اند و مطالعاتي در حد تهيه شناسنامه که از سوي سازمان پارکها و فضاي سبز شهر انزلي انجام شده است. اما در سطح کشور با توجه به اهميت و ضرورت توسعه فضاهاي سبز شهري، مطالعات و بررسي هاي متعددي در ارتباط با کاربري مورد بحث صورت گرفته که هريک از زاويه اي متفاوت کاربري مذکور را مورد نظر قرار داده و اهداف متنوعي را دنبال
کرده اند. از جمله اين تحقيقات پايان نامه هاي دانشجويي در مقطع کارشناسي ارشد و دکتري مي باشند.
1- کتاب سبز شهرداري ها جلد نهم از احمد سعيدنيا که در سال 1383 توسط سازمان شهرداري ها منتشر شده است که در آن کتاب از کليات فضاي سبز از قبيل تعاريف، طبقه بندي، ضوابط و مقررات مربوط به فضاي سبز بحث شده است. منظور از فضاي سبز شهري، نوعي از سطوح کاربري زمين شهري با پوشش گياهي انسان ساخت که هم واجد بازدهي اجتماعي و هم واجد بازدهي اکولوژيکي هستند. (سعيدنيا، 1383، ص29).
2- منبع ديگري که مي توان نام برد کتاب برنامه ريزي و طراحي فضاي سبز شهري که مرکز مطالعات و برنامه ريزي شهر تهران در تيرماه 1380 منتشر کرد و در آن از تعاريف فضاي سبز و معيارهاي منظرسازي



قیمت: تومان


پاسخ دهید