دانشگاه آزاد اسلامي
واحد رشت
دانشکده علوم انساني
گروه آموزشي جغرافيا
پايان‎نامه تحصيلي جهت اخذ درجه کارشناسي ارشد
رشته: جغرافياي طبيعي، گرايش: ژئومورفولوژي در برنامه‌ريزي محيطي
عنـوان:
بررسي محدوديت‌هاي ژئومورفولوژيكي در توسع? فيزيكي شهر بندر انزلي
استاد راهنـما:
دکتر محمدرضا افشاري آزاد
نگارش:
طاهره دژپرور
نيمسال تحصيلي:
تابستان 1393
تقديم به :
مادرم، که ستوني استوار، چون کوه و سنگ صبور براي حفظ کانون خانواده بوده و مي‌باشد.
همسرم، که نهايت مهر و محبت، تلاش و پشتکار زندگي ام مي‌باشد.
به فرزند عزيزم که که حضورش شادي بخش زندگيم شد و آرامش جانم گرديد.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکيده1
مقدمه2
? فصل اول: کليات تحقيق 3
1-1. بيان مسئله4
1-2. اهمّيت و ضرورت تحقيق5
1-3. اهداف تحقيق5
1-4. سؤال تحقيق6
1-5. فرضيه تحقيق6
1-6. روش تحقيق6
1-6-1. روش گردآوري اطلاعات6
1-6-2. ابزار گردآوري اطلاعات7
1-6-3. روش تجزيه و تحليل اطلاعات7
1-7. قلمرو تحقيق7
1-8. واژه‌ها و مفاهيم9
1-9. مشکلات، محدوديت‌ها و موانع تحقيق10
? فصل دوم: مرور منابع، ادبيات تحقيق و پيشينه تحقيق 9
2-1. مورفولوژي12
2-2. ژئومورفولوژي12
2-3. اهمّيت مطالعات ژئومورفولوژي در برنامه‌ريزي عمران شهري13
2-4. نقش ژئومورفولوژي در برنامه‌ريزي‌هاي ساحلي14
2-5. برنامه‌ريزي ژئومورفيک14
2-6. مديريت محيط15
2-7. مشارکت ژئومورفولوژي در مديريت محيط15
2-8. خصوصيات حوضه‌هاي آبريز نواحي پست16
2-9 مشکلات نواحي ساحلي17
2-10. عوامل ژئومورفولوژيکي محدود کننده سواحل17
2-10-1. امواج17
2-10-2. جريان‌هاي دريايي18
2-11. چگونگي تشکيل يک دريابار19
2-12. خليج دهانه‌اي19
2-13. دلتا19
2-14. اشکال تجمع مواد رسوبي حاصل از تأثير امواج مخرب19
2-15. آثار ترازهاي سطح دريا در کواترنر20
2-15-1. ماهيت و کيفيت تحولات اقليمي کواترنر و شواهد مرفولوژيکي آن20
2-15-2. شرايط اقليمي نئوژن22
2-15-3. تحولات اقليمي دوران چهارم از نظر جغرافياي طبيعي و ژئومورفولوژي23
2-15-4. تحولات اقليمي کواترنر در ايران و شواهد مورفولوژيکي آن23
2-15-5. درياچه‌هاي پلويال ايران24
2-16. مفهوم توسعه شهري24
2-17. محدوده و حريم شهر25
2-18. شاخص‌هاي جغرافيايي در توسعه پايدار فضايي شهر25
2-18-1. عوامل جغرافياي طبيعي26
2-18-1-1. موقعيت جغرافيايي26
2-18-1-2. توپوگرافي27
2-18-1-3. شيب27
2-18-1-4. اقليم28
2-18-1-5. خاک و آب28
2-18-1-6. پوشش گياهي30
2-18-1-7. زمين‌شناسي31
2-18-1-8. ژئومورفولوژي31
2-18-2 عوامل اجتماعي31
2-19. پيشينه تحقيق33
? فصل سوم: روش اجراي تحقيق، مواد و روش‌ها 39
3-1. روش اجراي تحقيق40
3-1-1. روش تحليلي40
3-1-2. روش توصيفي40
3-2. مواد (داده‌هاي مورد نياز)41
3-2-1. پهنه‌بندي بارش سالانه در سطح منطقه مورد مطالعه42
3-2-2. حداکثر بارندگي روزانه44
3-2-3 تعداد روزهاي با بارندگي به ميزان صفر ميليمتر و يا بيشتر46
3-2-3. تعداد روزهاي با بارندگي به ميزان 1 ميليمتر و يا بيشتر47
3-2-4 تعداد روزهاي با بارندگي به ميزان 5 ميليمتر و يا بيشتر47
3-2-5 تعداد روزهاي با بارندگي به ميزان 10 ميليمتر و يا بيشتر48
3-2-6. سمت و سرعت باد غالب49
? فصل چهارم: تجزيه و تحليل داده‌ها و يافته‌هاي تحقيق 52
4-1. موقعيت جغرافيايي53
4-2. ويژگي‌هاي طبيعي بندر انزلي54
4-2-1. زمين‌شناسي54
4-2-2. توپوگرافي57
4-2-3. اقليم59
4-2-3-1. درجه حرارت59
4-2-3-2. بارندگي61
4-2-3-3. رطوبت نسبي62
4-2-3-4. ابرناکي63
4-2-3-5. ساعات آفتابي64
4-2-3-6. روزهاي يخبندان64
4-2-3-7. جهت و سرعت باد65
4-2-4. منابع آب67
4-2-5. خاک‌شناسي70
4-2-6. پوشش گياهي71
4-3. نگاهي به برخي از ويژگي‌هاي درياي خزر74
4-3-1. آب و هوا75
4-3-2. زمين‌شناسي و تکتونيک76
4-3-3. منابع تأمين‌کننده آب درياي خزر77
4-3-4. خليج‌ها، جزاير و بنادر79
4-3-5. شرايط اقليمي گذشته و بازتاب تغييرات اقليمي بر جغرافياي ساحلي79
4-3-6. رابطه تغييرات اقليمي و نوسان سطح آب درياي خزر80
4-3-7. تغييرات سطح درياي خزر81
4-3-8. عوامل مؤثر در نوسان آب درياي خزر91
4-4. بررسي تغييرات خطوط ساحلي در استان گيلان91
4-5. بررسي شواهد ژئومورفولوژي در سواحل انزلي92
4-5-1.عوامل محدود کننده ژئومورفولوژيکي در محدوده بندر انزلي93
4-5-1-1. تلماسه‌هاي عرضي QTS93
4-5-1-2. تپه‌هاي ماسه‌اي94
4-5-1-3. واحد رسوبات آبرفتي رودخانه‌اي QAL197
4-5-1-4. رسوبات سدي برجاي مانده (خاكريزهاي طبيعي) رودخانه‌اي QAL298
4-5-1-5. پهنه‌هاي ماسه‌اي آزاد QSP98
4-5-1-6. مرداب و تالاب98
4-5-2. شواهد پيشروي درياي خزر به خشكي100
4-5-2-1. وضعيت ساحل در منطقه انزلي100
4-5-2-2. وضعيت کلي پيشروي در خطوط ساحلي106
4-6. نواحي ساحلي در شهر انزلي107
4-7. تأثير باد در ايجاد اشکال ژئومورفولوژيکي108
4-8. اثر نوسانات تراز آب درياي خزر109
4-9. تأثير تغييرات سطح آب دريا در منطقه ساحل110
4-10. موانع و محدوديت‌هاي توسعه شهر انزلي111
4-10-1. نحوه استقرار شهر بر اساس رقوم ارتفاعي113
4-10-2. چگونگي نحوه استفاده از اراضي در شهر114
? فصل پنجم: ارزيابي فرضيه، نتيجه‌گيري و پيشنهادها 115
5-1. ارزيابي فرضيه‌ها117
5-2. بحث و نتيجه‌گيري118
5-3. راهکارهاي پيشنهادي123
فهرست منابع و مأخذ124
چکيده انگليسي 138
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 3-1: مجموع بارندگي سالانه در ايستگاه‌هاي تبخيرسنجي و سينوپتيک مستقر در سطح منطقه42
جدول 3-2: وضعيت بارندگي در ايستگاه سينوپتيک بندر انزلي، دوره آماري (1389-1330)44
جدول 3-3: سمت و سرعت باد غالب بر حسب نات دوره آماري (1389-1330)49
جدول 4-1: موقعيت جغرافيايي استان گيلان و محدوده مورد مطالعه53
جدول 4-2: تقسيمات سياسي شهرستان بندر انزلي 138553
جدول 4-3: ميانگين دمايي ماهان? ايستگاه بندر انزلي60
جدول 4-4: تغييرات ميانگين ماهانه بارندگي در ايستگاه بندرانزلي61
جدول 4-5: ميانگين بارندگي فصلي ايستگاه انزلي62
جدول 4-6: تغييرات ميانگين ماهانه بارندگي در ايستگاه بندرانزلي62
جدول 4-7: متوسط ماهانه تعداد روزهاي همراه با ابر در ايستگاه انزلي63
جدول 4-8: متوسط ماهانه ساعات آفتابي ايستگاه انزلي64
جدول 4-9: وضعيت روزهاي يخبندان در ايستگاه انزلي65
جدول 4-10: حداکثر سرعت وزش باد در ايستگاه انزلي(متر بر ثانيه)66
جدول 4-11: توان آبي شهرستان بندر انزلي در سال 138568
جدول 4-12: طول سواحل محدوده مورد مطالعه74
جدول 4-13: مشخصات کلي بخش‌هاي مختلف درياي خزر75
جدول 4-14: مهمترين رودهايي که به درياي خزر مي‌ريزند78
جدول 4-15: تعييرات سطح درياي خزر از قرن اول تا 1851 از نظر خانيکف83
جدول 4-16: تغييرات سطح درياي خزر از 1851 تا 1885 از نظر فيليپوف84
جدول 4-17: تغييرات سطح درياي خزر از سال 1937 تا سال 194285
جدول 4-18: تغييرات سطح درياي خزر از سال 1943 تا سال 1950 بر حسب متر86
جدول 4-19: مشخصه نوسانات سطح آب درياي خزر، ايستگاه‌ بندر انزلي در سال‌هاي آبي
(81-1380) و (82-1381)89
جدول 4-20: خلاصه نتايج برازش نقشه‌هاي واحدهاي رسوبي منطقه ساحلي بندرانزلي107
جدول 4-21: توزيع سطح شهر بندر انزلي برحسب کدهاي ارتفاعي نسبت به سطح آبهاي آزاد114
فهرست نمودار
عنوان صفحه
نمودار 3-1: حداکثر بارندگي روزانه در ايستگاه سينوپتيک بندر انزلي، طي دوره آماري (1389-1330)45
نمودار 3-2: نوسانات حداکثر بارندگي سالانه در ايستگاه سينوپتيک بندر انزلي، طي دوره آماري (1389-1330)46
نمودار 3-3: تعداد روزهاي با بارندگي به ميزان صفر ميليمتر و يا بيشتر در ايستگاه بندر انزلي، (1389-1330)46
نمودار 3-4: تعداد روزهاي با بارندگي به ميزان 1 ميليمتر و يا بيشتر در ايستگاه بندر انزلي، (1389-1330)47
نمودار 3-5: تعداد روزهاي با بارندگي به ميزان 5 ميليمتر و يا بيشتر در ايستگاه بندر انزلي، (1389-1330)48
نمودار 3-6: تعداد روزهاي با بارندگي به ميزان 10 ميليمتر و يا بيشتر در ايستگاه بندر انزلي، (1389-1330)48
نمودار 3-7: سمت و سرعت باد غالب ماهانه در ايستگاه بندر انزلي50
نمودار 4-1: تغييرات ماهيانه پارامترهاي دما در ايستگاه بندرانزلي60
نمودار 4-2: تغييرات ميانگين ماهانه بارندگي در ايستگاه بندرانزلي 61
نمودار 4-3: درصد بارندگي فصلي ساليانه ايستگاه انزلي62
نمودار 4-4: ميانگين ماهيانه پارامترهاي رطوبت نسبي در ايستگاه بندرانزلي63
نمودار 4-5: متوسط ماهانه تعداد روزهاي همراه با ابر در ايستگاه انزلي63
نمودار 4-6: متوسط ماهانه ساعات آفتابي ايستگاه انزلي64
نمودار 4-7: وضعيت روزهاي يخبندان در ايستگاه انزلي65
نمودار 4-8: حداکثر سرعت وزش باد در ايستگاه انزلي (متر بر ثانيه)67

فهرست اشکال
عنوان صفحه
تصوير 4-1: اثر نوسانات تراز آب درياي خزر90
تصوير 4-2: نمايي از تصوير ماهواره‌اي سواحل گيلان92
تصوير 4-3: تصوير ريپل مارک در ساحل کاسپين93
تصوير 4-4: نمونه‌اي از تپه ماسه‌اي تثبيت شده در منطقه جفرود94
تصوير 4-5: نمونه‌اي از برخان ساحلي تثبيت شده با پوشش گياهي در منطقه حسن رود95
تصوير 4-6: دريابار در سواحل حسن رود95
تصوير 4-7: جديدترين ماسه‌هاي ساحلي در ساحل زيباکنار96
تصوير 4-8: نمايي از تالاب بندر انزلي99
تصوير 4-9: نمونه‌اي از پيشروي آب در سواحل انزلي100
تصوير 4-10: موج شکن و تخريب آن به‌وسيله پيشروي آب دريا102
تصوير 4-11: نمايي از تغييرات خطوط ساحلي در حوالي شهر انزلي103
تصوير 4-12: نمايي از منطقه ساحلي و تأسيسات مستقر در آن104
تصوير 4-13: نمايي از اسکله بندر انزلي در سال‌هاي اخير106
تصوير 4-14: نمايي از تپه‌هاي ماسه‌اي در سواحل انزلي108
تصوير 4-15: نمايي از سواحل شني در انزلي109
تصوير 4-16: نواحي ساحلي در طالب آباد انزلي و استخر‌هاي طبيعي بازمانده از دريا110
تصوير 4-17: تغييرات سطح آب دريا در منطقه ساحلي و تخريب کاربري‌هاي ساحلي111
تصوير 4-18: نمايي از محدوديت‌هاي توسعه شهر (مرداب انزلي در منطقه پيل علي باغ)112
تصوير 4-19: نمايي از ساخت وسازهاي جديد در منطقه قلم گوده113
تصوير 4-20: نمايي از ساخت و سازهاي جديد در اراضي غير مجاز113
تصوير 4-21: نمايي از استفاده از زمين در اراضي غير مجاز شهر انزلي115
فهرست نقشه‌ها
عنوان صفحه
نقشه 1-1: موقعيت شهرستان بندر انزلي در تقسيمات کشوري 8
نقشه 3-1: مناطق همباران در سطح منطقه و شهرستان بندر انزلي 43
نقشه 4-1: وضعيت زمين‌شناسي شهرستان بندر انزلي 55
نقشه 4-2: دوران‌هاي زمين‌شناسي در پهنه استان گيلان 56
نقشه 4-3: طبقات ارتفاعي (هيپسومتري) در شهرستان بندر انزلي 58
نقشه 4-4: رودخانه‌هاي منتهي به تالاب در شهرستان بندر انزلي 69
نقشه 4-5: پوشش زمين در شهرستان بندر انزلي 72
نقشه 4-6: تصوير ماهواره‌اي از محدوديت‌هاي توسعه بندر انزلي 73
نقشه 5-1: محدوديتهاي ژئومورفولوژيکي در شهرستان بندر انزلي 122
چکيده
تحقيق حاضر با استفاده از روش توصيفي و تحليلي و بهره‌گيري از روش‌هاي اسنادي و کتابخانه‌اي و مشاهدات ميداني به بررسي محدوديت‌هاي ژئومورفولوژيكي در توسع? فيزيکي شهرستان بندر انزلي و شناسايي و معرفي مناطق آسيب‌ديد? آن پرداخته است؛ زيرا توسع? فيزيکي شهرها عموماً در ارتباط مستقيم با بستر طبيعي و عوارض ژئومورفولوژي است. لذا با توجه به اين اهداف، نتايجي به شرح زير بدست آمد: بندر انزلي دومين شهر پرجمعيت استان گيلان، با جمعيتي بيش از يکصدهزار نفر به صورت خطي در طول حدود ?? کيلومتر از سمت شمال به درياي خزر و از جنوب به تالاب انزلي محدود مي‌شود و آبراهه‌اي که ارتباط دريا و تالاب را برقرار مي‌سازد، شهر را به دو قسمت شرقي (غازيان) و غربي (انزلي) تقسيم نموده است. پيشروي آب درياي خزر و به تبع آن تالاب انزلي از دو سو در دهه اخير خسارات فراواني را بر شهر وارد ساخته است. به‌طوري‌که شورايعالي شهرسازي و معماري ايران را برآن داشت که براي حل اين مشکل به چاره‌انديشي بپردازد. نهايتاً مقرر شد که خط تراز ?? – متر (ارتفاع از سطح آب‌هاي آزاد) به عنوان لبه دريا محسوب و هرگونه ساخت و سازي وراي اين رقوم به جز تأسيسات سبک و موقت ممنوع اعلام گردد. بر اساس اين مصوبه، مقرر شد تأسيسات زيربنايي حياتي شهر در رقوم بالاي ??- متر احداث و به کاربري‌هاي مسکوني و ساير خدمات وابسته تا رقوم ?? – متر اجازه ساخت و ساز داده شود. بر اين اساس حدود ?? درصد از سطح شهر بندر انزلي رقوم ناامن تلقي و نزديک به ?? هزار جمعيت ساکن در آن بايستي به نقاط امن انتقال داده شوند. محدوديت‌هاي توسعه شهر در شمال درياي خزر و در جنوب تالاب انزلي و اراضي پست و آبگير هستند که هيچگونه امکاني را براي توسعه در اختيار نمي‌گذارند. علاوه بر اين، بالا آمدن سطح آب دريا طي سال‌هاي گذشته نيز بخش عمده‌اي از شهر را تخريب يا مورد تهديد قرارداده است. بر اين اساس به نظر مي‌رسد مناسب‌ترين اراضي براي توسعه شهر با منظور داشتن کدهاي ارتفاعي امن(رقوم بالاي 24- متر) در امتداد شرقي يعني امتداد مسير جاده انزلي به رشت و در امتداد غربي يعني حول محور ارتباطي انزلي به آستارا مي‌باشند. اما اين امکان نيز بدليل خطي شدن بيشتر بافت شهر، تبعات خاص خود را به همراه خواهد داشت و باعث بالارفتن هزينه‌هاي خدمات زيربنايي شهر مي‌گردد. بنابراين مناطق فوق قابل استفاده نمي‌باشد. مناسب‌ترين راه براي اسکان جمعيت و تأمين فضاهاي خدماتي مورد نياز، استفاده از بافت‌هاي خالي شهر و اراضي خاکي موجود و افزايش معقول ميزان تراکم‌هاي ساختماني و جمعيتي در بافت‌هاي موجود مي‌باشد. بنابراين مهمترين محدوديت‌هاي ژئومورفولوژي در شهرستان انزلي دو عامل طبيعي يعني مرداب انزلي و درياي خزر بوده که هر دو در توسعه شهر انزلي بسيار اثرگذار مي‎باشد. البته تغييرات خطوط ساحلي و اشکال ژئومورفولوژي ايجاد شده در اين نواحي نيز باعث عدم توسع? فيزيکي اين شهرستان شده است.
واژگان کليدي: محدوديت، ژئومورفولوژي، توسعه فيزيكي، شهرستان بندر انزلي
مقدمه
شهر بندر انزلي به جهت محصور شدن از دو جهت جغرافيايي (از سمت شمال با دريا و از سمت جنوب با تالاب بندرانزلي)، براي توسع? فيزيکي خود ناگزير به سمت جهت‌هاي شرقي و غربي پيرامون خود حرکت مي‌کند. طي اين فرايند در نيم قرن اخير چهار روستا از روستاهاي حاشيه بلافصل شهر، قرباني توسعه فضايي شهر شده و در آن ادغام شده‌اند. تراکم بالاي جمعيت شهر بندر انزلي و کمبود اراضي آن، توسع? فيزيکي شهر را به دنبال داشته که تحولاتي را در داخل اراضي پيرامون شهر ايجاد مي‌کند. اين تحولات منجر به تغييرات کاربري اراضي روستايي و کشاورزي شده و رفته رفته سطح وسيعي از اراضي به ساخت و سازها اختصاص يافته است. شهر بندر انزلي به عنوان تنها نقطه شهري در شهرستان به کانون جذب جمعيت مهاجر تبديل شده و اين روند طي قرن اخير شهر را با افزايش جمعيت و کاهش اراضي مواجه کرده است. روستاهايي همچون سوسر نوير و وقار در سال 1365 و روستاهاي شالور کوليور در سال 1375 طي فرايند خزش شهر در آن ادغام شده‌اند. همچنين روستاهاي بشمن و طالب‌آباد که در حاشيه بلافصل شهر واقع شده‏‌اند، از اين قاعده مستثني نبوده و مورد تهاجم ساخت و سازهاي شهر قرار گرفته و محل اسکان جمعيت آن شده‌ است. بدين صورت از وسعت اراضي روستاها کاسته شده و با تبديل شدن به سازه‌هاي شهري در محدوده شهري ادغام شده‌اند. در واقع شهر با رشد افقي خود به سمت روستاهاي حاشيه حرکت کرده و اراضي روستايي را در خود حل مي‏‌کند و با گذشت زمان، روستاها به صورت کامل توسط شهر بلعيده مي‏‌شوند. تراکم جمعيت، کمبود زمين، شهر را ناگريز به توسعه به سمت اراضي پيراموني هدايت مي‏‌کند. بنابراين با توجه به وجود دو عامل طبيعي يعني دريا و مرداب و اشکال ايجاد شده ژئومورفولوژي در نواحي ساحلي اين تحقيق به بررسي محدوديت‌هاي ژئومورفولوژيكي در توسع? فيزيکي شهرستان بندر انزلي پرداخته و بر اين اساس به پنج فصل زير تقسيم شده است:
فصل اول: کليات تحقيق؛
فصل دوم: مرور منابع، ادبيات تحقيق و پييشينه تحقيق؛
فصل سوم: روش اجراي تحقيق، مواد و روش؛
فصل چهارم: تجزيه و تحليل داده‌ها و يافته‌هاي تحقيق؛
فصل پنجم: ارزيابي فرضيه‌ها، بحث و نتيجه‌گيري و پيشنهادات.
1-1. بيان مسئله
گسترش فيزيکي شهرها فرآيندي پويا و مداوم است و طي آن محدوده‌هاي فيزيکي شهر و فضاهاي کالبدي آن در جهات عمودي و افقي از حيث کمّي و کيفي افزايش مي‌يابد. هر کدام از اين دو روش، کالبد متفاوت و جداگانه‌اي از ديگري ايجاد مي‌نمايد. رشد فيزيکي به شکل افزايش محدوده شهر يا به اصطلاح گسترش افقي ظاهر مي‌گردد و رشد عمودي به صورت درون‌ريزي جمعيت شهري و الگوي رشد شهر فشرده، نمايان مي‌شود.
جامعه ما در طي صد سال گذشته صرف‌نظر از علت‌ها و تحت تأثير تمدن غرب، دگرگوني‌هاي سريعي را متحمل شده است و نهايتاً شکل جديدي به خود گرفته که از بسياري جهات متفاوت با گذشته‌اش مي‎باشد. اين تغييرات در تمامي عرصه‌هاي جامعه به نحوي به وجود آمده که سازه‌هاي سنتي، فرهنگي، اجتماعي، اقتصادي جامعه را به هم ريخته و زندگي جديد که در اثر نيازهاي زمان شکل گرفته است نه تنها تداوم منطقي و روند گذشته را ندارد بلکه چيزي وراي معناي گذشته است و الگوي جديد را سازماندهي مي‎نمايد. ليکن توسع? کالبدي لجام گسيخته و بدون برنامه يکي از معضلات اصلي در ساختار شهري و اقتصادي ـ اجتماعي کشورهاي در حال توسعه است. در ايران نيز مسئله توسع? کالبدي بي رويه در برخي شهرها و از جمله شهر انزلي ديده مي‌شود. از آنجايي که توسع? کالبدي شهرها نابودي اراضي کشاورزي و گسترش به سمت پهنه‌هاي آسيب‌پذير را به دنبال خواهد داشت لذا باعث برهم خوردن تعادل و پايداري اکولوژيک در شهرها مي‌شود.
استان گيلان با توجه به موقعيت جغرافيايي خود از جمله استان‌هاي مهاجرپذير بوده که هر ساله افراد زيادي بدليل شرايط جغرافيايي منحصر به فرد آن به اين استان مراجعه مي‌نمايند. شهرستان بندر انزلي يکي از شهرستان‌هايي است که در دهه‌هاي اخير از رشد فزاينده‌ جمعيتي برخوردار بوده که از دلايل عمده آن مي‌توان به موقعيت طبيعي(دريا، ساحل، مرداب) و شرايط مناسب اقليمي براي سکونت و همچنين مهاجرپذير بودن نيروي کار به علت منطقه آزاد تجاري و صنايع و کارخانجات در گروه‌هاي عمده‌ فعاليت، اشاره نمود. اين شهرستان در ناحيه‌اي کاملاً جلگه‌اي به صورت طولي و در ساحل درياي خزر واقع شده و مکان شهر بندرانزلي، بين تالاب بين‌المللي انزلي و درياي خزر مي‌باشد. بر اين اساس محدوديت‌هاي توسعه شهر در شمال درياي خزر و در جنوب تالاب انزلي و اراضي پست و آبگير هستند که امکانات قابل توجهي را براي توسعه در اختيار نمي‌گذارد. علاوه بر اين بالا آمدن سطح آب دريا طي سال‌هاي گذشته نيز بخش عمده‌اي از شهر را تخريب يا مورد تهديد قرار داده است. لذا اين تحقيق در نظر دارد محدوديت‌هاي ژئومورفولوژيکي شهرستان بندر انزلي را مورد بررسي و تحليل قرار داده و راهکارهايي را براي برون‌رفت از آن پيشنهاد نمايد.

1-2. اهمّيت و ضرورت تحقيق
شهرهاي امروزي با توجه به گستردگي سطح‌شان که دائماً بر مقدار آن افزوده مي‌شود، زمين‌هاي وسيعي را به خود اختصاص مي‌دهند. اين زمين‌ها از تركيب واحدهاي مختلف توپوگرافي و مورفولوژيك تشكيل مي‌يابند. هر اندازه كه شهرها گسترش پيدا كنند، برخورد آنها با واحدهاي گوناگون توپوگرافي و ژئومورفولوژي و موضوعات مربوط به آنها زيادتر مي‌شود. در اين ميان با توجه به مقر و مکان قرارگيري اين سکونتگاه‌ها در واحدهايي نظير دامنه‌ها و دره‌ها، سواحل و دشت‌هاي سيلابي، نقاط مرتفع و پرشيب کوهستاني و موارد ديگري نظير اينها، نوع محدوديت‌ها و خطرات محيطي تحميل شده متفاوت بوده و مي‌بايست با شناسايي و دسته‌بندي آنها، شرايط مطلوب‌تر و پايدارتري را براي افراد در راستاي کاهش خسارات جاني و مالي فراهم نمود. لذا اهمّيت و ضرورت شناخت ويژگي‌هاي محيط طبيعي با تأکيد بر علوم زمين‌شناسي و ژئومورفولوژي جهت تميز و تشخيص نقاط مناسب و کم‌خطر براي ايجاد بناها و ساختمان‌ها، از مناطق نامساعد و پرخطر، معلوم مي‌شود. براي شناخت بخش اعظمي از ويژگي‌هاي محيط طبيعي نياز به مطالعه ژئومورفولوژي است. در سايه كسب اين گونه آگاهي است كه مي‌توان قدم‌هاي موثري در انتخاب مناسب‌ترين مكان براي ايجاد و گسترش شهرها برداشت و نسبت به جلوگيري از خطر پديده‌هاي طبيعي و يا مقابله با آنها اقدامي جدي به عمل آورد.
1-3. اهداف تحقيق
هر تحقيق داراي اهداف مشخصي است. اين اهداف به دو گروه هدف‌هاي کلي و هدف‌هاي ويژه تقسيم مي‎شوند. “هدف کلي” مقصود و منظور نهايي از انجام پژوهش است. هدف کلي مستقيماً از مسئله پژوهش مشتق مي‌شود. “اهداف ويژه” تحقيق که اصولاً از مسئله پژوهش و اهداف کلي نشأت مي‌گيرند و محقق با بيان اين اهداف دقيقاً تصريح مي‌کند که در اين تحقيق چه انجام مي‌شود و چه انجام نمي‌شود (نادري و همکاران، 1389: 11). از اينرو در پژوهش حاضر نيز اهداف کلي و ويژه آن به شرح زير است:
* بررسي محدوديت‌هاي ژئومورفولوژيكي در توسع? فيزيکي شهرستان بندر انزلي؛
* شناسايي و معرفي مناطق آسيب‌ديده، ناشي از عوامل ژئومورفولوژي محدودکننده در شهرستان بندرانزلي؛
* ارائه راهکارهاي لازم در جهت جلوگيري از محدوديت‌هاي طبيعي در شهرستان بندرانزلي.
1-4. سؤال تحقيق
مهمترين سؤال‌هاي تحقيق حاضر به شرح زير مي‌باشد:
– عوامل و پديده‌هاي تأثيرگذار ژئومورفولوژي بر توسع? فيزيکي شهربندر انزلي کدامند؟
– آيا توسع? فيزيکي شهر بندر انزلي با عوامل ژئومورفولوژيكي ارتباط مستقيم دارد؟
1-5. فرضيه تحقيق
با توجه به اهداف و پرسش‌هاي تحقيق، براي اين پژوهش دو فرضيه مطرح شده که به شرح زير مي‎باشد:
* به نظر مي‌رسد بعضي از عوامل ژئومورفولوژيكي مثل دريا و نيز احاطه آب در بيشتر قسمت‌هاي شهري مانع از توسع? فيزيکي شهر بندر انزلي مي‌شود.
* توسع? فيزيکي شهر بندر انزلي با عوامل ژئومورفولوژيكي ارتباط مستقيم دارد.
1-6. روش تحقيق
هدف از انتخاب روش تحقيق، اين است که مشخص شود براي بررسي موضوعي خاص، محقق چه روش تحقيقي لازم است اتخاذ کند تا او را هرچه دقيق‌تر و سريع‌تر به پرسش يا پرسش‌هاي مورد نظر هدايت نمايد. با توجه به اين که تحقيق حاضر به جمع‌آوري اطلاعات و شواهد ميداني براي آزمون فرضيه‌ها يا پاسخ به سوال‌هاي مربوط به وضع کنوني شهر مي‌پردازد، لذا روش تحقيق به کار رفته در اين طرح، توصيفي تحليلي و از نظر هدف کاربردي مي‌باشد.
1-6-1. روش گردآوري اطلاعات
مرحله گردآوري اطلاعات، آغاز فرآيندي است که طي آن محقق يافته‌هاي ميداني و کتابخانه‌اي را گردآوري مي‌کند و به روش استقرايي به طبقه بندي و سپس تجزيه و تحليل آنها مي‌پردازد و فرضيه‌هاي تدوين شده خود را مورد ارزيابي قرار مي‌دهد و در نهايت حکم صادر مي‌کند و پاسخ مساله خود را به اتکاي آنها مي‌يابد (حافظ‌نيا، 1377: 162). در پژوهش حاضر، روش گردآوري اطلاعات به صورت کتابخانه‌اي، اسنادي و ميداني مي‌باشد. لذا جهت تهيه آمارهاي جمعيتي و خدمات به سازمان مديريت و برنامه‌ريزي و کتابخانه دانشگاه آزاد اسلامي واحد رشت و همينطور برخي ادارات شهرستان انزلي و همچنين سايت‌هاي اينترنتي مختلف مراجعه نموده و جهت برآورد داده‌ها از نرم‌افزار اکسل و SPSS و جهت ترسيم نقشه‌هاي مورد نياز از نرم افزار ArcGIS استفاده شده است.
1-6-2. ابزار گردآوري اطلاعات
ابزار گردآوري اطلاعات در روش کتابخانه‌اي به صورت فيش‌برداري، جدول و کروکي و … بانک‌هاي اطلاعاتي و شبکه‌هاي کامپيوتري و ماهواره‌اي بوده و در روش ميداني از پرسشنامه، مصاحبه، گفتگو، دوربين عکاسي و غيره استفاده شده است.
1-6-3. روش تجزيه و تحليل اطلاعات
تجزيه و تحليل مي‌تواند بر اساس مستندات موجود کمّي يا کيفي باشد. براي انجام تحليل‌هاي کمّي از داده‎هاي آماري استفاده مي‌شود. تحليل‌هاي کيفي نياز به مستندات کمّي دارد. که اين مستندات از منابع کتابخانه‌اي و ميداني با روش‌هاي خاص خود استخراج شده و سپس ارزيابي قرار مي‌گيرند (برگرفته از رهنمايي، 1392: 148). در اين تحقيق پس از جمع‌آوري اطلاعات از طريق ابزارهاي گردآوري، داده‌هاي خام را مورد تجزيه و تحليل قرار داده و همچنين به تفسير نقشه‌هاي مورد استفاده پرداخته تا نتايج مطلوب ارائه گردد. لذا براي تجزيه و تحليل اطلاعات با توجه به ماهيت داده‌ها از روش‌هاي توصيفي و آماري استفاده شده است.
1-7. قلمرو تحقيق
بندر انزلي در شمال مرکزي استان گيلان در طول جغرافيايي 49 درجه و 28 دقيقه و عرض جغرافيايي 37 درجه و 28 دقيقه واقع شده است و ارتفاع آن از سطح درياي آزاد 26- متر مي‌باشد. با وسعتي در حدود 7/304 کيلومتر مربع، از شمال به درياچه بزرگ خزر و از شرق به شهرستان رشت و از جنوب به شهرستان صومعه‌سرا و از غرب به شهرستان رضوانشهر محدود مي‌شود. بندر انزلي داراي يک شهر به نام انزلي، يک بخش به نام بخش مرکزي، دو دهستان به نام‌هاي دهستان چهارفريضه با 21 آبادي و دهستان ليجارکي حسن‌رود با 7 آبادي مي‌باشد(نقشه شماره 1-1).
بندر انزلي در ناحيه‌اي کاملاً جلگه‌اي و ساحلي به صورت طولي در ساحل درياچه خزر واقع شده و از آب‌وهواي معتدل برخوردار است و به دليل قرار گرفتن در ساحل ماسه‌اي دريا از موقعيت مناسبي براي توريسم برخوردار است. بندر انزلي در محل به هم پيوستن تالاب به درياچه خزر و بر روي رسوب‌هاي دلتائي آن قرار گرفته و به همين جهت شهر از سه قسمت تشکيل شده است. بخش غربي يا انزلي، بخش مياني يا شبه‌جزيره ميان پشته و بخش شرقي به نام غازيان (مرکز آمار ايران، سالنامه دوره‌هاي مختلف آماري).
نقشه موقعيت
1-8. واژه‌ها و مفاهيم
* شهر: شهر مجموعه‌اي از مناسبات و روابط انساني با محيط زيست است، در اين مجموعه نه تنها روابط انساني با محيط که (در ميدان عمل جغرافيا بررسي مي‌شود) جاي دارد، بلکه روابط دروني انسان‌ها و انديشه‌هاي فکري و فلسفي آنان با يکديگر نيز از ديدگاه‌هاي علوم ديگري مانند فلسفه، جامعه‌شناسي، روانشناسي و غيره مورد بررسي و مطالعه قرارمي گيرد (راهنمايي، 1371: 6). شهر در حقيقت جايي است که با جمعيتي تعليم يافته در بخش خدمات اداري، بانکداري، آموزش و پرورش، بهداشت صنايع و کارخانه‌هاي بزرگ باسبک زندگي متفاوت ازجامعه روستايي (شيعه، 1385: 6 ). در اصطلاح محدوده‌اي را شهر گويند که بسياري از شرايط و خصوصيات از جمله ابعاد اکولوژيکي، شرايط شغلي، خصيصه‌هاي اجتماعي ـ فرهنگي، حوزه‌هاي اداري، فعاليت‌هاي اقتصادي خصوصيات جمعيتي و غيره آن را نسبت به سکونتگاه‌هاي ديگر متمايز مي‌نمايد (شکويي، 1381).
* فضاي شهري: آن بخش از فضاست که به‌وسيله شهر اشغال يا دست کم به ضرورت کارکرد دروني کانون‌هاي جمعيتي مورد استفاده قرار گرفته است. اين فضا مشتمل است بر محدوده‌هاي ساخته شده شبکه راه‌هاي شهري، قرارگاه‌ها و مؤسسات صنعتي، مؤسسات حمل و نقل، باغ‌ها، اماکن ويژه سرگرمي و تفريحي، محل‌هاي گذران اوقات فراغت يعني آن بخش از فضاها که در دسترس شهرنشينان قرار دارد (دلفوس، 1374: 83).
– توسعه: توسعه فرآيندي از تغيير و دگرگوني است که نه تنها در زمينه اقتصادي، سازمان سياسي و بلاخره ضوابطي که رفتارهاي انساني را در جامعه رهبري مي‌کند، نيز اثر مي‌گذارد. به عبارتي توسعه به معناي ارتقاء مستمر کل جامعه و نظام اجتماعي به سوي زندگي بهتر و يا انساني‌تر است(معصومي اشکوري، 1370: 43). توسعه عبارت است از تغيير در ساختارهاي اجتماعي، فرهنگي، سياسي، قضائي و… بگونه‌اي که نه تنها رشد کمّي جامعه را به همراه داشته باشد بلکه تغييرات کيفي در شيوه‌هاي زندگي، رفاه اجتماعي، بالندگي فرهنگي، زيرساخت‌هاي اقتصادي و… را فراهم آورد. همچنين برخي متخصصان، توسعه را اينگونه تعريف کرده‌اند: توسعه عبارت از شکفتن تدريجي هر چيز از يک حالت ابتدايي و حرکت آن به سمت مرحله تکامل يافته‌تر است (جرالد، 1368: 13).
* توسع? فيزيکي: تمام عواملي از شهر که به ديد مي‌‌‌‌آيد و چشم قادر به تماشاي آن است. تمام اين عوامل بصورت انفرادي و خواه در حالتي به صورت پيوسته و دسته جمعي عمل مي‌‌‌‌کند. به افزايش کمّي و کيفي کاربري‌ها و فضاهاي کالبدي يک شهر که در ابعاد افقي و عمودي و در طول زمان انجام مي‌‌‌‌گيرد توسع? فيزيکي گويند (زنگي‌آبادي، 1372: 38). رشد و گسترش اندامواره شهر يعني بزرگ شدن تنه و اندام فيزيکي شهر به معناي توسع? فيزيکي است که شهر از جهات مختلف مي‌تواند به اين توسعه و رشد برسد و در مقابل نيز همانطور هم مي‌تواند توسط بعضي عوامل متوقف شود. در توسع? فيزيکي شهر، زمين‌هاي اطراف شهرها و يا به عبارتي روستاهاي همجوار شهرها به شهرهاي اصلي متصل و چسبانيده مي‌شوند و تحت اشغال شهر در مي‌آيند. توسع? فيزيکي بر خلاف توسع? کالبدي که عموماً در درون شهر صورت مي‌گيرد، پا را فراتر نهاده و روز به روز فضاي بيشتري را اشغال مي‌کند و به بزرگتر شدن وسعت شهر منجر مي‌گردد.
* ژئومورفولوژي: فرآيندهاي ژئومورفولوژيکي زمين همواره ناشي از نيروهاي فيزيکي، ‌شيميايي و يا بيولوژيکي هستند که در سطح زمين تغييراتي ايجاد مي‌کنند. ژئوموفولوژي به بحث در مورد اشکال سطح زمين که نتيجه دو عامل دروني (تکتونيک) و بيروني عناصر و عوامل (اقليم) ايجاد مي‌شوند، مي‌پردازد.
* محدوديت: هرگونه جلوگيري از پيشروي و توسعه در يک منطقه را به‌وسيله عوامل ديگر محدوديت مي‌گويند. در برخي موارد محدوديت به معناي کاستي و نبودن را نيز مي‌دهد. در اين تحقيق منظور از محدوديت جلوگيري و مهار برخي عوامل در برابر عوامل ديگر مي‌باشد. برخي محدوديت‌ها ناشي از عملکرد انسان بوده و برخي از محدوديت‌ها به‌صورت طبيعي مي‌باشند. مهمترين محدوديت‌هاي طبيعي موجود در شهر انزلي وجود دو موانع طبيعي بوده که از هر دو طرف شهر انزلي را تحت فشار قرار داده است. از يک طرف دريا و پيشروي و بالا آمدن آب دريا در سال‌هاي اخير و از طرف ديگر مرداب انزلي که خود در اين سال‌ها دستخوش تغييرات متعددي شده است.
1-9. مشکلات، محدوديت‌ها و موانع تحقيق
در انجام پژوهش حاضر با محقق محدوديت‌هايي روبرو شد که در زير به برخي از آنها اشاره گرديد:
الف) مشکلات علمي تحقيق:
* کمبود منابع در رابطه با موضوع تحقيق؛
* کمبود اطلاعات دسته اول در سازمان‌هاي ذيربط؛
* کمبود آمار و اطلاعات کافي و لازم در ادارات منطقه مورد مطالعه؛
* عدم همکاري بعضي از سازمان‌ها و نهادها.
ب) مشکلات مالي:
* بالا بودن هزينه تهيه داده‌هاي اوليه از قبيل آمار، نقشه و …؛
* عدم تأمين مالي پژوهشگر.
2-1. مورفولوژي
ساختار واژه مورفولوژي ما را با ترکيب دو واژه آشنا مي‌سازد. اين دو واژه عبارت است از morph (شکل) و logy (شناخت). morph بيانگر حوزه قلمروي است که شکل‌شناسي در آن حوضه صورت مي‌گيرد و مفهوم لوژي به مورف اشاره دارد. موضوع اصلي اين کلمه شکل‌شناسي است و شکل‌شناسي اساس معرفت محقق قرار مي‌گيرد. در اينجا اشکال چيزي جز اجزاء و نسبت و نحوه ارتباط آنها با يکديگر نيست. اشکال چيزي جز ترکيبي از سطوح نيستند. بنابراين يک جغرافيدان وقتي به چشم‌اندازهاي ارضي مي‎نگرد، مجموعه‌اي از سطوح با ويژگي‌هاي متعدد را مي‌بيند که با نسبت‌هاي خاصي با يکديگر تلفيق و ترکيب شده‌اند. هر سطح ويژگي‌هايي دارد که تندي و کندي وجه شيب، تحدب و تقعر آن از ويژگي‌هاي قابل اندازه‌گيري آن محسوب مي‌شود. شيب سطوح از جمله ويژگي‌هاي ديگر سطوح است که معمولاً ميزان آن براي هر سطحي متفاوت است. خطوط تراز مشخصات ارتفاعي نقاط را منعکس مي‌سازد ولي فرم و شکلي که به خود مي‌گيرند تفسير ديگري دارد (رامشت، 1384ص29).
2-2. ژئومورفولوژي
فرآيندهاي ژئومورفولوژيکي زمين همواره ناشي از نيروهاي فيزيکي، ‌شيميايي و يا بيولوژيکي هستند که در سطح زمين تغييراتي ايجاد مي‌کنند. ژئوموفولوژي1 به بحث در مورد اشکال سطح زمين که نتيجه دو عامل دروني (تکتونيک) و بيروني عناصر و عوامل (اقليم) ايجاد مي‌شوند، مي‌پردازد.
امروزه تأکيد دانش ژئومورفولوژي بر مطالعه فرآيندهاي حاکم بر شکل‌زايي لندفرم?هاي بيروني سطح زمين و به‌ويژه تغييراتي است که از اين جهت طي دوره کواترنر و ظهور و گسترش انسان و فناوري?هاي وي ايجاد شده و اين موضوع به اين علم جنبه کاربردي ارزشمند بخشيده است. در ميان فرآيندهاي تغيير‌دهنده سطح زمين، فرآيندهاي ساحلي به‌خاطر شرايط ويژه سواحل که محل برخورد قلمرو کره آبي (هيدروسفر2)، کره هوا (اتمسفر3) و سنگ کره (ليتوسفر4) است، اهمّيت به بسزايي دارد.

2-3. اهمّيت مطالعات ژئومورفولوژي در برنامه‌ريزي عمران شهري
برخي بر اين باورند که شهرها در پديده‌هاي ژئومورفولوژي نقش دارند و مدعي‌اند که يکي از کارهاي اساسي مطالعات شهري، توجه به مسائل ژئومورفولوژي است. همچنين گروهي، يکي از کارهاي اساسي ژئومورفولوژي را توجه به مسائل شهري مي‌دانند و بر اين باورند که قلمرو مطالعات ژئومورفولوژي به فرايندهاي انساني نيز معطوف است (مقيمي، 1387: 3).
شهرها زمين‌هاي وسيع و گسترده‎اي را به خود اختصاص مي‌دهند. اين زمين‎ها از ترکيب واحدهاي مختلف توپوگرافي و ژئومورفولوژي تشکيل مي‌يابند. هر اندازه که شهرها توسعه يابند و گسترش پيدا کنند برخورد آنها با واحدهاي گوناگون توپوگرافي و ژئومورفولوژي و موضوعات مربوط به آنها زيادتر مي‎شود. واحدهاي ژئومورفولوژي هميشه با پويايي و دينامسيم محيط طبيعي درارتباط است. هرگونه اقدام در راستاي توسعه و عمران شهرها به نحوي با پويايي و ديناميسم مذکور و در نتيجه با پديده‌هاي ژئوموفولوژي تلاقي مي‎کند. در اين برخورد اگر برخي از اصول و نکات ضروري رعايت نشود تعادل مورفوديناميک محيط به هم مي‌خورد و مورفوژنز چنان زياد مي‌شود که نتايج جبران‌ناپذيري به بار مي‌آورد. اخبار مربوط به جريان سيل در اکثر شهرهاي جهان و ايران به‌گوش مي‌رسد. براي مثال بخشي از شهروندان از ريزش کوه مي‌نالند. جريانات سوليفلوکسيون5 بعضي ديگر را زير خروارها آوار مي‌برد. زمين لرزه‌ها و تکان‌هاي زمين نيز موجب ويراني شهرها و قصبه‌ها مي‌گردد. اگر قسمتي از اين ويراني‌ها مستقيماً به امواج زلزله مربوط باشد. بخش مهم ديگر به‌طور غيرمستقيم در اثر دخالت پديده‌هاي ژئومورفولوژي که برخي از آنها خود از تکان‌هاي زمين ناشي مي‌شود حاصل مي‌آيد. بديهي است که در گزينش محل شهرها تجربه پيشينيان تأثير بسزايي داشته است. اما سابقاً زندگي ساده شهروندان موجب مي‌شد که اهمّيت موضوع چندان مورد توجه قرار نگيرد. در صورتيکه امروز تجهيزات عمراني به‌طور پيچيده‌اي توسعه يافته‌اند و بناها ابعاد گسترده‌تر و مجهزتري به خود گرفته‌اند، مساحت شهرها تا چندين برابر افزايش پيدا کرده است، کارخانه‌هاي صنعتي بزرگ و کوچک به عنوان پديده‌اي ضروري در کنار شهرها تأسيس شده است. اينها به فضاهاي گسترده‌تري نياز دارند. بنابراين اهمّيت و ضرورت شناخت ويژگي‌هاي محيط طبيعي جهت تميز و تشخيص نقاط مناسب براي ايجاد بناها و ساختمان‌ها از مناطق نامساعد معلوم مي‌شود. براي شناخت بخش اعظمي از ويژگي‌هاي محيط طبيعي به مطالعه ژئومورفولوژي نيازمنديم و در سايه کسب اينگونه آگاهي است که مي‎توان قدم‌هاي مؤثري در انتخاب مناسب‌ترين مکان براي ايجاد گسترش شهرها و ايجاد کارخانه‌هاي عظيم برداشت و نسبت به جلوگيري از خطرات پديده‌هاي ياد شده و يا مقابله با آنها اقدامي جدي به عمل آورد (رجائي، 1382: 209).
2-4. نقش ژئومورفولوژي در برنامه‌ريزي‌هاي ساحلي
در بسياري از مناطق ساحلي برنامه‌ريزي‌هايي که جهت حفاظت مناطق ساحلي در نظر گرفته شده است، در بعضي موارد عناصر ژئومورفولوژيکي نيز مورد توجه قرار گرفته ولي اغلب آنها ناموفق و محکوم به شکست بوده است. يکي از روش‌هايي که براي طبقه‌بندي خطوط ساحلي در نظر گرفته شده، روش طبقه‌بندي از حيث ويژگي‌هاي طبيعي، استراتژيکي، اقتصادي است.
– از نظر ويژگي‌هاي طبيعي و ژئومورفولوژيکي مي‌توان سواحل را به دو بخشِ “سواحل درياباري” و “سواحل پست” تقسيم کرد. همچنين طبقه‌بندي فوق نيز به بخش‌هاي فرعي‌تر تقسيم مي‌شود مانند توان حساسيت به فرايندهاي لغزشي، ريزشي و جريان‌هاي گلي يا براساس ويژگي‌هاي زمين‌شناسي و مورفولوژيکي.
– در زمينه نظامي نيز سواحل را از حيث مشکلات و مسائل ورود به خشکي، نحوه دسترسي به نواحي داخلي و دور از ساحل موانع و محدوديت‌هاي آن را مورد مطالعه قرار داد.
– از نظر اقتصادي قلمرو توسعه و گسترش مراکز صنعتي معيار ارزيابي محسوب مي‌گردد اين محدوده به‌وسيله خورها و خليج‌هاي کوچک، آب‌هاي ساحلي عميق، قابليت احياء و اصلاح زمين‌ها بيشتر مورد توجه قرار مي‌گيرد. سواحل پلاژيک و منطقه پست خط ساحلي به عنوان منبعي بزرگ به منظور توسعه ساختماني از توان بالقوه‌اي برخوردار است. خط ساحلي و سرزمين‌هاي ساحلي را مي‌توان بر اساس استعدادها و توان بالقوه آنها طبقه‌بندي کرد مانند زمين‌هايي که مورد استفاده کشاورزي قرار مي‌گيرند. حتي از نظر ايجاد تفرجگاه‌ها و مراکز ورزشي و توجه به مناظر طبيعي، خانه‌هاي ويلايي جهت سپري کردن اوقات فراغت، همچنين ايجاد و توسعه پلاژها براي گذران روزهاي تعطيلي طبقه‌بندي کرد. علاوه بر اين ايجاد پارکينگ‌ها اتومبيلي و گسترش اردوگاه‌ها و تفرجگاه‌هاي ساحلي که در موارد لازم نيازهاي تفريحي و سرگرمي‌هاي مردم را تأمين مي‌نمايند (نادرصفت، 1379: 149).
2-5. برنامه‌ريزي ژئومورفيک
اهداف برنامه‌ريزي ژئومورفيک عملي است هوشيارانه که در آن بهترين راه حل ژئومورفيک براي وضعيت‎هاي مختلفي که انسان با آن روبروست اتخاذ مي‌گردد:
– گامي است در جهت دوري جستن هر چه بيشتر جوامع از تغييرات سريع ژئومورفيک؛
– کوششي است انديشمندانه براي براي ايجاد ترقي و تأمين رفاه عمومي و توسعه پايدار سطوح مختلف (محلي، ملي، منطقه‌اي، جهاني) و حفظ محيط زيست؛
– تلاشي است براي شناخت اشکال سطحي زمين، تعيين مناسب‌ترين جايگاه‌ها به منظور استقرار بناهاي ماندگار تلاشي است در جهت تعالي محيط زيست؛
– تلاشي است براي کاهش هرچه بيشتر بلاياي طبيعي (معتمد و مقيمي، 1378: 80).
2-6. مديريت محيط
مديريت محيط شامل دامنه وسيعي از فعاليت‌ها در زمينه‌هاي کاربري زمين، هوا، گياهان و آب است و در نتيجه شاخه‌هاي تخصصي برنامه‌ريزي محيط و توسعه سازمان مديران دولتي و شرکت‌ها و موسسات خصوصي را در بر مي‌گيرد. برنامه‌ريزان، مهندسان، معماران مناظر، سياست‌مداران، حقوق‌دانان و مديران حرفه‌اي را جذب مي‌کند و شامل افراد يا سازمان‌هايي مي‌شود که به بعضي جنبه‌هاي محيط طبيعي توجه دارند در اين دامنه گسترده فعاليت‌ها مسئول مديريت محيط اغلب براي کسب اطلاعات درباره محيط طبيعي ناگزير است از علوم طبيعي متعدد مانند هواشناسي، هيدرولوژي، اکولوژي، خاک‌شناسي، زمين‌شناسي و ژئومورفولوژي آگاه باشد و از آنها مدد بگيرد. اکثر تحقيقات ژئومورفولوژيک به‌طور بالقوه در بعضي مسائل مديريت محيط کاربرد دارند. اگرچه قابليت کاربري آنها در آغاز آشکار نيست. مديريت محيط به‌طور عادي چهار مرحله اصلي را شامل مي‌شود شناسايي مساله، تنظيم خط مشي و برنامه‌ريزي طرح، اجرا و اتمام طرح و رويه و ارزيابي طرح مي‌باشد (کوک و دورکمپ، 1377: 9).
2-7. مشارکت ژئومورفولوژي در مديريت محيط
دانش ژئومورفولوژي سهم عمده?اي در نيل به اهداف تحليل سرزمين و امور برنامه?ريزي محيطي دارد. کاربرد دانش ژئومورفولوژي در دنياي حاضر در عرصه?هاي گوناگون از بررسي مخاطرات محيطي تا تأثيرات تغييرات اقليمي بر شرايط ژئومورفولوژيک و به دنبال آن تغييرات محيطي اکوسيستم?هاي طبيعي و ارزيابي زيست محيطي مبتني بر ژئومورفولوژي را در بر مي?گيرد. هر گونه برنامه?ريزي براي ايجاد، گسترش و تغيير در نواحي ساحلي، علاوه بر توجه به ديگر علوم، محتاج نگرش?هاي ژئومورفولوژيک و مطالعه ويژگي?هاي ژئومورفولوژيک اين محيط?هاي پويا است. در غير اين صورت، برنامه?ريزي?هاي پيش‌بيني شده را ممکن است با هزينه?هاي فراوان انساني، مالي و محيطي و بهره?برداري خردمندانه از ساحل را با دشواري يا اختلال همراه نمايد.
در مطالعات نواحي ساحلي، ژئومورفولوژي وظيفه طبقه?بندي مورفولوژيکي سواحل، تعيين فرآيندهاي شکل‌زايي، تعيين سرعت عمل تغييرات را با توجه به فعاليت?هاي انسان، پهنه?بندي نواحي و محدوده?هاي ژئومورفولوژيکي و تعيين نواحي نامناسب براي انواع فعاليت?هاي انساني و بارگذاري سازه?هاي ساحلي و پسکرانه?اي را برعهده دارد. ژئومورفولوژي با تلفيق و ترکيب داده?هاي زيربنايي مثل داده?هاي زمين شناسي، اقليم، هيدرولوژي، خاک و با ديدگاه?هاي ژئومورفولوژيک سعي در شناسايي پهنه?هاي تحت تأثير عوامل شکل?زايي و تغيير شکل نموده و با توجه به روند تحولات و سرعت تغييرات لندفرم?ها در محيط ساحلي، سعي در مشخص کردن محدوديت?ها و فرصت?هايي دارد که در مديريت محيط?هاي ساحلي بسيار ارزشمند هستند. در نهايت يافته?هاي ژئومورفولوژيک به شکل پهنه?ها، نقطه?ها و خط?ها مي?تواند به راحتي در سامانه پايگاه اطلاعات جغرافيايي6 منطقه ساحلي وارد شده و براي برنامه?ريزي?هاي تلفيقي آينده و تحليل موجود سرزمين?هاي ساحلي مورد بهره?برداري قرار گيرد و از اين طريق به توسعه پايدار7 نوار ساحلي کمک کند(برگرفته از راسخ، 1391: 17).
مشارکت ژئومورفولوژيک در مديريت محيط به محيط خاصي محدود نمي‌شود، تمام محيط‌ها به مديريت نيازمندند و اکثر آنها از مديريت بهره مي‌برند اما ماهيت مسائل ژئومورفولوژيک و ظرفيت آنها بسيار متنوع است. اگرچه امکان دارد توصيه‌هاي ژئوموفولوژيک مستقل از ساير اطلاعات محيطي مديريت محيط ارائه گردد، اما معمولاً چنين نيست. اغلب مشارکت‌هاي ژئومورفولوژيک بخشي از اطلاعات علوم زمين است که با همکاري ساير دانشمندان فراهم مي‌شود. پيوندهاي فرضي بين جنبه‌هاي مختلف علوم زمين به‌خوبي شناخته شده، اما طرق ترکيب مواد متنوع آنها در گزارش واحد به‌خوبي جا نيفتاده است. اغلب ممکن است ژئومورفولوژي اساس مجموعه داده‌هاي زمين را تشکيل دهد. زيرا اين داده‌ها نسبتاً آسان به دست مي‎آيند. عموماً ژئومورفولوژيست‌ها در مطالعه بلاياي طبيعي، رسيدگي و مميز محيطي ارزيابي منابع و سنجش اثرات محيطي در مرحله برنامه‌ريزي و نيز ارزيابي منابع و سنجش اثرات محيطي در مرحله اجرا و عمل و ارزيابي بازنگرانه (رسيدگي مراحل گذشته) در مرحله ارزشيابي مشارکت دارند (کوک و دورکمپ، 1377: 32).
2-8. خصوصيات حوضه‌هاي آبريز نواحي پست
واکنش روان آب مسايل خاصي را در حوضه‌هاي آبريز سرزمين‌هاي پست بوجود مي‌آورد. زيرا بدليل بارندگي‌هاي فراوان، طغيان در اين سرزمين‌ها امري عادي است. با اين حال اگرچه در حوضه‌هاي آبريز سرزمين‌هاي پست، معمولاً بارندگي‌ها بسيار شديد است اما بايد بيان کرد که مساله اصلي در اينگونه مناطق، سيل‌گير بودن آنهاست زيرا تراکم جمعيت اين مناطق عمدتاً زياد و به صورت متمرکز کشت مي‌شود. در مناطق پست درختان کمتري وجود داشته، رودخانه‌ها داراي شيب کم و هرچه دامنه‌ها نسبت به نواحي مرتفع کم شيب‌تر باشند نيروي فرسايش کاهش مي‌يابد. در نتيجه عمق خاک‌ها، عميق و ساخت آنها به گونه‌ايست که به احتمال زياد ظرفيت نفوذ پذيري آنها زياد نيست. همچنين بدليل وجود دره‌هاي آبرفتي عريض‌تر و منطقه اشباع مجاور جريان‌ها، زمين‌هاي مجاور رودخانه اهمّيت خاصي در کنترل جريان‌هاي سطحي دارند. بنابراين واکنش حوضه‌هاي پست، تعادل بين عوامل گفته شده را برقرار مي‌کند (جي. نپ، 1383: 41).
2-9 مشکلات نواحي ساحلي
مشکلات مناطق ساحلي جهان در کشورهاي مختلف کم و بيش با هم مشابه‌اند. اين مشکلات و پيامدهاي نامطلوب را که عمدتاً منشاء انساني دارند، مي?توان به صورت زير برشمرد:
* مخاطرات محيطي نظير بالا آمدن آب دريا، فرسايش سواحل
* تمرکز



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید