دانشگاه علام? طباطبايي
دانشکد? الهيات و معارف اسلامي
پايان نام? دور? کارشناسي ارشد رشته فلسفه و کلام اسلامي
شبهه ابن‌کمّونه؛ پيشينه و تحليل پاسخ‌ها
محمدحسين صفايي
استاد راهنما:
جناب آقاي دکتر سعيد انواري
استاد مشاور:
جناب آقاي دکتر ذکياني
بهمن 1393
چکيده:
آنچه در اين نوشتار مورد تحقيق قرار گرفته، بررسي شبهه ايست منسوب به ابن‌کمّونه که در لسان فلاسف? آن زمان به عنوان يک معماي پيچيده و چالشي جدّي براي برهان‌هاي توحيد واجب الوجود مطرح شده است. شبهه، داراي ريشه اي مشترک در ميان اعتقاد مغان ايراني به ثنويت و اصالت وجود در نزد حکماء مشاء است. ابن‌کمّونه شبهه خود را از نارسايي‌هايي که در ميان اين دو اعتقاد فلسفي وجود داشته، مطرح کرده است. تلاش اين رساله بر آن بوده تا اعتقاد هم? فلاسفه به وجود کامل مطلق و عدم امکان تصور اصالت ماهيت دربار? واجب الوجود حتّي در ميان معتقدان به اصالت ماهيت را نشان دهد. بنابر اين اساس، شبهه ناشي از يک برداشت اشتباه از برهان‌هاي اثبات توحيد دربار? واجب الوجود بوده که حتي خود ابن‌کمّونه نيز بدان معترف است؛ در واقع وجوب وجود هيچ‌گاه نمي‌تواند زائد بر ذات فرض شود. اگر تصوير واجب الوجود در برهان‌هاي توحيد ابن‌سينا بدرستي تبيين شود اين شبهه از اساس باطل مي‌شود. با اين همه حتّي در صورت قبول اصل شبهه، جواب‌هاي مختلفي از ساير حکماء همچون فارابي، سهروردي، ميرداماد و ملاصدرا با در نظر گرفتن مکتب‌هاي مختلف فلسفي مثل اصالت ماهيت و اصالت وجودِ مشائي و حکمت متعاليه در اين نوشتار آورده شده است.
در ادامه سعي شده در کنار براهين فلسفي، برهان‌هاي کلامي همچون برهان فرجه و برهان تمانع نيز با تقريري فلسفي آورده شود و از آن طريق هم، اين شبهه مورد توجه قرار گيرد تا بررس و تحليل اين شبهه از تمامي جوانب کامل شود.
لازم بذکر است در مجموعه سيزده پاسخ بر اين شبهه در اين رساله آورده شده که همگي به تفصيل مورد بررسي قرار گرفته است.
الف
فهرست اجمالي
* مقدمه و روش تحقيق
* بخش اول: ابن‌کمّونه و شبه? وي
* فصل اول: زندگي نام? اجمالي و مهم‌ترين آثار
* فصل دوم: شبه? ابن‌کمّونه و پيشين? آن
* طرح و توضيح شبهه
* بخش دوم: پاسخ به شبه? ابن‌کمّونه
* فصل اول: پاسخ بر اساس اصالت ماهيت
* فصل دوم: پاسخ بر اساس اصالت وجود مشائي
* فصل سوم: پاسخ بر اساس اصالت وجود حکمت متعاليه
* فصل چهارم: پاسخ‌هاي ديگر ملاصدرا
* فصل پنجم: پاسخ‌هاي عام
* فصل ششم: برهان تعيّن ابن‌سينا و شبهه ابن‌کمّونه
* فصل هفتم: پاسخ‌هاي کلامي
* بخش سوم: جمع بندي مطالب
* منابع
ب
فهرست تفصيلي
مقدمه و روش تحقيق………………………………………………………………………………………………………………………….1
ضرورت تحقيق………………………………………………………………………………………………………………………………….2
اهميت موضوع…………………………………………………………………………………………………………………………………..3
لزوم تحقيق بيشتر……………………………………………………………………………………………………………………………….3
هدف از تحقيق…………………………………………………………………………………………………………………………………..4
روش تحقيق………………………………………………………………………………………………………………………………………4
فرضيات مناسب جهت حل شبهه………………………………………………………………………………………………………….4
پيشينه مسأله………………………………………………………………………………………………………………………………………5
بخش اول
(ابن‌کمّونه و شبهه وي)
فصل اول:
زندگي اجمالي……………………………………………………………………………………………………………………………………8
مهم‌ترين آثار ابن‌کمّونه………………………………………………………………………………………………………………………10
الف) شروح ابن‌کمّونه……………………………………………………………………………………………………………………….10
ب) کتاب‌ها و رساله‌هاي مستقل…………………………………………………………………………………………………………10
فصل دوم:
پيشينه شبهه……………………………………………………………………………………………………………………………………..14
ج
فصل سوم:
طرح و توضيح شبهه…………………………………………………………………………………………………………………………18
برهان‌هاي ابن‌کمّونه در اثبات توحيد ذاتي……………………………………………………………………………………………20
نکته اول: وحدت حقّه ……………………………………………………………………………………………………………………..21
نکته دوم: وجوب عرض عام است ……………………………………………………………………………………………………25
نکته سوم: وجوب وجود ذاتي باب برهان است…………………………………………………………………………………….26
نکته چهارم: وجوب وجود محمول من صميمه است ……………………………………………………………………………26
نکته پنجم: اصالت در ذات واجب الوجود …………………………………………………………………………………………..28
بخش دوم
(پاسخ به شبهه)
فصل اول: پاسخ بر اساس اصالت ماهيت………………………………………………………………………………………….34
جواب اول……………………………………………………………………………………………………………………………………….35
معقولات اولي و ثانوي………………………………………………………………………………………………………………………36
معقول ثانوي و تفصيل در قول حکماء………………………………………………………………………………………………..37
جواب دوم (جواب علامه طباطبايي ره)………………………………………………………………………………………………..45
جواب سوم (جواب امام خميني ره)…………………………………………………………………………………………………….47
فصل دوم: پاسخ بر اساس اصالت وجود مشائي…………………………………………………………………………………48
جواب اول (جواب فارابي)………………………………………………………………………………………………………………..49
جواب دوم (جواب امام خميني ره)……………………………………………………………………………………………………..52
د
فصل سوم: پاسخ بر اساس اصالت وجود حکمت متعاليه…………………………………………………………………. 54 جواب اول: قائد? بسيط الحقيقه………………………………………………………………………………………………………….56
جواب دوم: قائد? صرف الشي……………………………………………………………………………………………………………62
جواب سوم: برهان صديقين……………………………………………………………………………………………………………….65
فصل چهارم: پاسخ ديگر ملاصدرا…………………………………………………………………………………………………..67
فصل پنجم: پاسخ عام…………………………………………………………………………………………………………………….72
فصل ششم: برهان تعيّن ابن‌سينا و جواب شبهه…………………………………………………………………………………78
فصل هفتم: پاسخ‌هاي کلامي………………………………………………………………………………………………………….86.
الف)برهان تمانع………………………………………………………………………………………………………………………………91
ب) برهان فرجه……………………………………………………………………………………………………………………………….97
بخش سوم
(جمع بندي مطالب و ارزيابي شبهه)
جمع بندي پاسخ‌ها…………………………………………………………………………………………………………………………116
ارزيابي شبهه………………………………………………………………………………………………………………………………….121
تقرير منطقي در نفي ماهيت واجب ………………………………………………………………………………………………….122
بيان مير داماد در نفي ماهيت واجب………………………………………………………………………………………………….123
تقرير کلامي…………………………………………………………………………………………………………………………………..123
نتيجه گيري……………………………………………………………………………………………………………………………………126
هـ
مقدمه و روش تحقيق
ضرورت تحقيق:
اولين اصلي که رکن دعوت هم? انبياي الهي بوده توحيد است. بااينکه در طول تاريخ، توحيد غرض اصلي از ارسال رسل و انبياي اللهي بوده است. امّا توحيد در آئين اسلام رنگ بوي کامل‌تري پيدا کرد. توحيد بر طبق آموزه‌هاي اسلام، سر منشاء ديگر عقائد و انديشه‌هاي ديني شد، بطوري که در هيچ يک از اديان گذشته وحدت حقّ? پروردگار بدين شکل مورد توجّه قرار نگرفته بود. به همين دليل طبيعتاً يکي از مهم‌ترين مباحث فلسفه اسلامي اثبات توحيد ذاتي پروردگار و حل معضلات اين بحث است.
همواره در قرآن کريم وصف وحدت در کنار قهاريت پروردگار ذکر شده است. چنانچه مي‌فرمايد: “يا صَاحِبَي السِّجْنِ أَأَرْبَابٌ مُّتَفَرِّقُونَ خَيرٌ أَمِ اللّه الْوَاحِدُ الْقَهَّار.” (قرآن، يوسف (12)، 39)
تنها چيزي که هيچ گونه مقهوريتي در او راه ندارد واحد حقّه يا همان کامل مطلق است؛ به همين دليل منظور از وحدت در کنار قهاريت، همان وحدت حقّه است که در ادامه به تفصيل مورد بررسي قرار خواهد گرفت.1 شايد مهم‌ترين دليل شهرت شبهه ابن‌کمّونه سخت بودن آن است و اين هم ناشي از عدم توجّه به کامل مطلق بودن واجب الوجود است.
درجهان بيني اسلامي نيز توحيد اساس و محور اصلي ساير عقائد ديني بوده است؛ توحيد در رأس مخروط معارف اسلامي قرار مي‌گيرد و تمام معارف ديگر از اين اصل منشعب مي‌شوند؛ به فرمود? علام? طباطبايي:
توحيد وقتي گسترش پيدا کند مي‌شود کل اسلام و اسلام وقتي فشرده شود، توحيد مثل يک گنجينه فشرده‌اي است که در ظاهر به عنوان يک اصل اعتقادي ساده جلوگر مي‌شود، امّا هنگامي که باز بشود و گسترش پيدا کند، کل اسلام را در بر مي‌گيرد. (مصباح، توحيد در نظام …، ص15)
در إلهيات بالمعني ألاخص نيز اولين چيزي که بعد از اثبات وجود خداوند مورد بررسي قرار مي‌گيرد، توحيد ذاتي است. توحيد در بار? واجب الوجود، از سه جهت توحيد ذاتي، افعالي و صفاتي مورد توجّه است.
اهميت موضوع:
امّا دليل پرداختن به اين شبهه به طور خاص، ايجاد تشويش و چالشي بوده که توجّه عمده فلاسف? قديم را به خود جلب کرده و برهان‌هاي اثبات توحيد ذاتي پروردگار را مورد محک جدّي قرار داده است. ميرداماد در رساله التقديسات خود که آن را به دليل درخواست يکي از شاگردانش براي جواب دادن به شبهه ابن‌کمّونه نوشته است، اين شبهه را معماي پيچيده و دشواري مطرح مي‌کند که تمام براهين توحيد را تحت الشعاع قرار داده است. وي مي‌نويسد:
بدرستي در اينجا معماي پيچيده و دشواري است: از جمله براهيني که در باره توحيد ذاتي پروردگار متداول است، فرض ذات مشترک بين دو واجب الوجود بالذات است. او حقيقت وجوب و وجود بالذات است. منزه است خداي متعالي بالذات از شريک و شبيه و مانند و ضد. امّا جائز است، اينکه در نگاه اول ممکن باشد فرض تعدد واجب الوجودهايي که ذاتشان مجهول الکنه بوده و هر يک از ديگري به تمام ذات متفاوت باشد. هر کدام به ذات خود موجودند و وجوب وجود از ذاتشان منتزع مي‌شوند. (ميرداماد، التقديسات، ج1، ص 115) {1}
بنابراين شبهه ابن‌کمّونه به دليل بررسي برهان‌هاي توحيد ذاتي پروردگار و ارزيابي جامعيت و يا کاستي براهين توحيد در فلسف? اسلامي از اهميت ويژه‌اي برخودار است.
لزوم تحقيق بيشتر:
به دليل طرح اين شبهه در زماني که اصالت با ماهيت قلمداد مي‌شده و همچنين عدم انحصار اصالت وجود، در حکمت متعاليه لازم ديده شده تا که اين شبهه از طريق تمام مکتب‌هاي فلسفي و کلامي مورد بررسي قرار گيرد.
اگرچه دربار? اين شبهه در اکثر کتاب‌هاي فلسفي بحث شده است، امّا بخاطر انحصار اکثر جواب‌ها در شرح و توضيح نظريات ملاصدرا، در اين نوشتار سعي شده تا علاوه بر بررسي نظريات ملاصدرا و ارزيابي صحت ادعاي او مبني بر انحصار جواب شبهه در قاعد? بسيط الحقيقه، جواب‌هاي ديگري نيز آورده شود. جهت ديگري که بررسي دوباره شبهه را لازم مي‌کرد، صحت برهان‌هاي ابن‌سينا و کافي بودن برهان‌هاي او در جواب از اين شبهه است. علاوه بر آنچه گفته شد، تا کنون بصورت مدون جواب‌هاي افراد ديگري همچون سهروردي و ميرداماد دربار? شبه? ابن‌کمّونه مورد توجّه قرار نگرفته است. لذا کلي? پاسخ‌هاي مکتب حکمت متعاليه و حکمت اشراق و مشاء در اين نوشتار آورده شده است.
هدف از تحقيق:
هدف عمده از تدوين اين پايان نامه نشان دادن اعتقاد هم? فلاسفه به کامل مطلق بودن واجب الوجود و اعتقاد به اصالت وجود در واجب الوجود است. چرا که حتي اگر اين شبهه در فضاي اصالت ماهيت هم مطرح شود، باز هم چاره‌اي از اصالت وجود در ذات واجب الوجود نيست. در واقع سؤال اصلي، بررسي جواب‌هاي فلاسفه مختلف به اين شبهه بوده و در کنار آن اين سؤال فرعي بيان مي‌شود که آيا کسي تا بحال در بار? واجب الوجود معتقد به اصالت ماهيت بوده است؟ اگر بلي، آيا همان معناي مصطلح در زمان بعد از ميرداماد مراد است؟
روش تحقيق:
توحيد واجب الوجود در چند مقام قابل بررسي است؛ در اين مقام به توحيد ذاتي پروردگار خواهيم پرداخت. استدلال‌هاي توحيد ذاتي خداوند منحصر در برهان‌هاي منطقي نيست و شامل برهان‌هاي خطابي و جدلي نيز خواهد بود و لذا در اين نوشتار از آن‌ها نيز استفاده مي‌شود.
توحيد ذاتي گاهي با يکي بودن خداوند به معناي واحديت قابل بررسي است و گاهي با بساطت ذات او که ملازم معناي احديت است، اثبات مي‌شود. استدلال‌هاي حکماي مسلمان در اثبات توحيد ذاتي خداوند بر پاي? تناهي علل و اينکه زنجيره علت‌ها به چيزي منتهي مي‌شود که غير معلول است، بنا شده است. اين موجود غير معلول اگر در ذات خود مرکب باشد، نيازمند به اجزاء خواهد بود. ترکيب در ذات گاهي با عدم بساطت در ذات و گاهي با وجود شريک و اشغال بخشي از هستي توسط اين شريک، حاصل مي‌شود.
فرضيات مناسب جهت حل شبهه:
اگر نفي وجود شريک از طريق بساطت ذات و برهان‌هاي اين چنيني باشد، از برهان‌هاي پيشيني استفاده شده و اگر اثبات توحيد از طريق اثبات اينکه تمام موجودات در عالم از يک مبداء سرچشمه مي‌گيرند باشد، از برهان پسيني استفاده شده است. براي حل شبهه در فضاي اصالت ماهيت ابتدا به بررسي تحقق داشتن وجوب وجود و اينکه آيا اينگونه معقولات ثاني در خارج هم وجود دارند، يا اينکه صرفاً ساخته و پرداخته ذهن هستند، پرداخته مي‌شود. در فضاي اصالت وجود مشائي به کمال مطلق بودن خداوند و امکان يا عدم امکان اشتراک دو امر در کامل مطلق بودن پرداخته مي‌شود. و در پايان در فضاي حکمت متعاليه به بساطت و امتناع برداشت يک مفهوم واحد از دو امر متباين پرداخته مي‌شود.
آنچه گفته شد همان برهان‌هاي پيشيني يا برهان‌هايي که قبل از خلقت عالم هم مي‌توانند مورد بررسي قرار گيرند، ناميده شده. بعد از اين، نوبت به برهان‌هايي مي‌رسد که پسيني هستند و بررسي آن‌ها مستلزم در نظر گرفتن خلق کردن واجب الوجود هم هست. برهان فرجه و برهان تمانع، استدلال‌هايي هستند که در اصل کلامي، ولي با شيوه‌اي فلسفي در بخش مورد توجه قرار مي‌گيرند.
پيشينه مسأله:
نظر به اينکه پيشين? شبهه يکي از مفاد عنوان اصلي پايان نامه است، تفصيل اين مبحث در ضمن متن پايان نامه خواهد آمد.
بخش اول:
ابن‌کمّونه و شبه? وي
* زندگي اجمالي
* مهم‌ترين آثار
* پيشين? شبهه
* طرح و توضيح شبهه
فصل اول:
زندگي نامه اجمالي ابن‌کمّونه و مهم‌ترين آثار وي
“عزالدوله سعد ابن منصور نجم الدوله بن حسن بن هبّه الله کموني اسراييلي بغدادي فيلسوف قرن هفتم هجري که داراي تأليفات بسياري در زمينه فلسفه وحکمت است.” (آقا بزرگ، الذريعه، ج 2، ص 286) “خود او (ابن‌کمّونه) در کتاب البلدان در ذيل شهر قزوين ابو القاسم بن هبه الله کموني يهودي را جد پنجم خود معرفي مي‌کند.”(نسخ? خطي ظاهريه، ص 7، به نقل کتاب دائره المعارف بزرگ اسلامي، مدخل ابن‌کمّونه، سجادي، ج 4، ص 7)
آنچه از نام فرزندان وي بر مي‌آيد اين است که در ظاهر پيوند وثيقي با اسلام خورده‌اند. امّا دربار? مذهب واقعي ابن‌کمّونه اختلاف بسياري وجود دارد. آقا بزرگ بخاطر سلام و صلوات ابن‌کمّونه بر پيامبر اکرم (ص) در ابتداي رساله‌هاي خود او را مسلمان مي‌خواند. امّا بنا بر حوادث پيش آمده در اواخر عمر وي اين احتمال ضعيف بنظر مي‌رسد. عباسيان در سال 656 ق سقوط کردند وحکومت بطور موقت از دست مسلمانان خارج شد و به دست رهبران بودايي افتاد.
کتاب تنقيح الابحاث في البحث عن الملل الثلاث در زمان حکومت هولاکو بودايي مسلک نشر يافت، و در اين شرايط، هولاکو بدليل احتمال گرايش دوبار? مسلمانان به عباسيان و نيزتمايل مسيحيان به حکومت روم، به‌يهوديان روي آورده و واليان خود را از ايشان انتخاب مي‌کرد. اگر چه ابن‌کمّونه ابتدا تظاهر به اسلام مي‌کرد امّا پس از نفوذ دوبار? يهوديان و تکيه حاکمان مغول به آن‌ها، به همراهي با آن‌ها پرداخت وصاحب مشاغل اجتماعي شد که خود در ابتداي کتاب الکاشف به آن‌ها اشاره مي‌کند.”در 19 ذي القعده 676 ق ابن‌کمّونه گرانبارترين رساله مستقل خود در باره فلسفه را نگاشت که بعدها تحت عنوان الکاشف يا الجديد في الحکمه‌يا عنوان‌هاي مشابه ديگر تغيير يافت و به دولتشاه پسر سنجر الصاحب 624 ق تقديم کرد” (ساکت، فيلسوف يهودي، کتاب ماه فلسفه، ص 94)
نکته جالب توجّه اين است که ابن‌کمّونه اين شبهه را در همين کتاب طرح مي‌کند.
چندي بعد مسلمانان پس از شيوع مطالب کتاب تنقيح الابحاث عليه وي شوريدند و تصميم به قتل او گرفتند. ابن فوطي در الحوادث الجامعه در اين باره چنين مي‌نويسد:
در اين سال شهرت يافت که ابن‌کمّونه کتابي به نام تنقيح الابحاث في البحث عن الملل الثلاث تأليف کرده است و در آن پيامبران گذشته را ياد کرده و نسبت به آنان اسائه ادب نموده است. اين شهرت برآن شد که عوام بغداد بر آشفتند و جمعيت کرده به جانب منزل وي رفتند تا خانه‌اش را خراب کنند و خود او را بکشند. امير تمسکاي شحن? عراق و مجدالدين ابن اثير و جماعتي از امراء سوار شدند و به سوي مدرسه مستنصريه رفتند و از قاضي القضات و مدرسين مدرسه خواهش کردند ابن‌کمّونه را بخواهند و در اين باره تفتيشش کنند و مردم را نيز به نصايح خويش از کشتن ابن‌کمّونه باز دارند و آتش اين فتنه خاموش سازند. ابن‌کمّونه متواري شد و خود را درجايي پنهان کرد. اتفاقاً آن روز، روز جمعه بود و قاضي القضات براي اقامه نماز جمعه به مرکب سوار شده به سوي مسجد مي‌رفت. شايد با نصيحت آن‌ها را آرام کند. ولي سخنان او در مردم تاثيري نکرده خود او را هم دشنام داده و به جانبداري از ابن‌کمّونه و دفاع از او متهمش کردند. شحن? بغداد براي خاموش کردن فتن? عوام فرمان داد تا در ميان مردم ندا کردند که روز ديگر پگاه مردم در خارج شهر حاضر شوند تا ابن‌کمّونه را که فردا خواهند سوخت، خود به چشم خويش مشاهده کنند. مردم از شنيدن اين خبر آرام گرفتند و متفرق شدند و براي آن امر هم ديگر حاضر نشدند و فتنه بدين طريق تسکين يافت. ابن‌کمّونه هم در صندوقي نهاده به حله نزد فرزندش که در آنجا کاتب ديوان بود، بردند. در آن شهر چندي بود وهمان‌جا وفات کرد. (ابن فوطي، الحوادث الجامعه، ص 304)
آنچه از حوادث تاريخي و اظهار نظر ديگر انديشمندان بر مي‌آيد اين است که او اعتقادي به اسلام نداشته و شرايط سياسي دوران عباسيان و جامعه او را به اين سمت سوق داده است. (سجادي، دايره المعارف بزرگ اسلامي، مدخل ابن‌کمّونه ج 4، ص 269) شهرت ابن‌کمّونه بيشتر بخاطر شبهات منسوب به وي است که آن هم توسط دانشمندان بعد از او منتشر شد، به طوري که به غير از اشارات ابن فوطي در هيچ جاي ديگر نامي از وي در ميان آثار دانشمندان هم عصر خودش به ميان نيامده است.
مهم‌ترين آثار ابن‌کمّونه
کتاب‌هاي ابن‌کمّونه را مي‌توان به دو بخش تقسيم کرد:
بخش اول: شرح‌هاي ابن‌کمّونه
1. التعاليق علي السؤالات المراد علي الاصوليين من کتاب المعالم. شرحي انتقادي بر کتاب المعالم فخرالدين رازي است و در سال 667 نوشته شده است. 2. شرح تلويحات با عنوان التلويحات و التنقيحات. اين شرح بر کتاب تلويحات سهروردي و در آغز سال 667 ق نوشته شده است. 3. شرح الاشارات با عنوان شرح الاصول و الجمل من مهمات العلم و العمل . اين شرح بر کتاب اشارات و تنبيهات ابن‌سيناست. ابن‌کمّونه در ابتداي اين کتاب، شرح خود را به شدت وامدار شرح خواجه نصير الدين طوسي مي‌داند. اين شرح در پايان 671 ق به پايان رسيده است.
بخش دوم: کتاب‌ها و رساله‌هاي مستقل
از ابن‌کمّونه در کتابخانه‌هاي جهان کتاب‌هاي زيادي موجود است که برخي از مهم‌ترين آن‌ها بدين قرارند:
1. کتاب التنقيح الابحاث في البحث عن الملل الثلاث که يکي از مهم‌ترين آثار ابن‌کمّونه است. الابحاث عن الملل الثلاث يا تنقيح الابحاث، اين اثر که موجب شورش مردم و ايراد اتهام بر ابن‌کمّونه شد. نسخ متعددي از اين کتاب وجود دارد و نيز در 1967م به تصحيح موشه پرلمان در لوس‌آنجلس به چاپ رسيد. کتاب تنقيح الابحاث نمودار عقايد کلامي ابن‌کمّونه است. اين کتاب شامل چهار باب با عناوين نبوت به طور عام، نبوت موسي، نبوي عيسي و نبوت محمد صلي الله عليه و آله است، براي مثال او مي‌گويد داير? ادراک و عقل محدود و مقام نبوت فراتر از آن است و از اين روست که مردم سخنان پيامبران را باور ندارند. وي 3 خصلت براي پيامبر شمرده است: الف – قوت نفساني او را خاصيتي باشد که بتواند در نفوس ديگران و نيز عام? جهان تأثير کند و صورتي را زايل گرداند و صورتي ديگر ايجاد نمايد. ب – قو? نظري (عقل نظري) او چنان صافي باشد که بتواند هم? دانش‌ها را از مبدأ فيض دريابد. ج – در خواب و بيداري از امور غيبي آگاهي يابد، بدان سان که ترديدي در صحت آن‌ها روا ندارد. برخي از پيامبران هر 3 خصلت را دارند و برخي 2 خصلت و بعضي ديگر يکي از آن 3 را. در بخش مربوط به‌يهوديت، اعتراضات وارد برآن را به طور خلاصه و پاسخ به آن‌ها را مفصل بيان کرده، امّا در ابواب سوم و چهارم عکس اين روش را پيش گرفته است، يعني ايرادات را به تفصيل آورده و پاسخ‌ها را به اجمال بيان داشته است. برخي از ايرادات متوجّه انجيل و قرآن است و گويا همين معني سبب شده که او را ملحد بخوانند. بر اين کتاب رديه‌هايي نوشته شده است، از جمله: ردّ تنقيح الملل الثلاث، اثر حکيم مؤيدالدين سموئيل، ديگري الدر المنضود في الرد علي فيلسوف اليهود، اثر ابن ساعاتي و نيز نهوض حثيث النهود الي دحوض خبيث اليهود، اثر شيخ زين‌الدين ابن محمد ملطي شافعي (همانجا). از اين رديه‌ها معلوم مي‌شود که ابن‌کمّونه را يهودي دانسته‌اند و به همين سبب برخي او را فيلسوف يهود لقب داده‌اند.
2. ملتقط تلخيص‌المحصل، که منتخبي‌است ازاثرخواجه‌نصيرالدين طوسي که به خط ابن‌کمّونه نوشته شده و تاريخ کتابت آن 670ق است.
3 . الملتقط من کتاب زبد? النقض و لباب الکشف، در شرح اشارات ابن‌سينا و نقض و ايراد بر او که اصل آن از نجم‌الدين احمد بن ابوبکر بن محمد نخجواني است و ابن‌کمّونه آن را خلاصه کرده است. رساله‌هاي ديگري نيز با عنوان “ملتقط” از ابن‌کمّونه ياد شده است.
4. التنقيحات في شرح التلويحات، که شرحي است بر تلويحات شهاب‌الدين سهروردي. گويا شهرزوري صاحب کتاب نزه? الارواح نيز شرحي به همين نام بر تلويحات داشته است. شارح (ابن‌کمّونه) در مقدم? کتاب پس از ستايش پروردگار و درود بر پيامبر اسلام و خاندان او، گويد چون تلويحات بسيار موجز بود، گروهي از بزرگان از من خواستند که پيچيدگي‌هاي اين کتاب را روشن کنم و من با شتاب، خواست آنان را اجابت کردم، ولي فرصت نيافتم که آن را مجدداً بررسي کنم. کتاب شامل دو بخش منطق و طبيعيات است و صفحه اي از باب الهيات را نيز دارد. شرح ابن‌کمّونه بر باب منطق کتاب تلويحات نسبتاً مفصل است و در بحث دلالت‌ها نکات جالبي مطرح کرده است. در باب اجزاء علوم ديني مبادي و موضوع و مسائل، تحقيق دقيقي دارد و به نظر مي‌رسد که از ابن‌سينا در اين باب استفاده کرده است. در بخش طبيعيات جواهر افراد را مورد بررسي قرار داده و در ابطال ترکيب اجسام از ذرات اصرار ورزيده است.
5. الجديد في الحکمه، که در 1403ق به کوشش حميد و عيد الکبيسي در بغداد به چاپ رسيده است و حاوي مسائل عمومي فلسفه است. اين کتاب داراي 290 صفحه و يک دوره کامل منطق، طبيعيات و الهيات است. کتاب در بر دارند? هفت باب است و هر باب از هفت فصل تشکيل شده است.
6. المطالب المهمه من علم الحکمه. اثري کوتاه با سه فصل و هر فصل شامل سه بحث که در سال 657 ق نوشته شده است.
7. رساله‌هاي مستقل کوتاه با عناوين الکاشف في الحکمه، فلسفه ابن‌کمّونه، کتاب في المنطق و الطبيعيات. کتاب في الکلام و الفلسفه که از 21 تا 30 ذي القعده 679 ق نوشته شده است. (رجوع کنيد به . دائره المعارف بزرگ اسلامي. سجادي، مدخل ابن‌کمّونه، ج4، ص526 )
فصل دوم:
پيشينه شبهه
شبه? تعدد واجب الوجود به ابن‌کمّونه منسوب است. وي در کتاب الجديد في الحکمه اين شبهه را مطرح کرده است و بدان پاسخ داده است. امّا آانچنان که از اشارات ديگر فلاسفه پيداست اين شبهه در آثار دانشمندان قبل از او نيز وجود دارد. شايد انتساب اين شبهه به او، بخاطرشرح آثار انديشمندان بزرگي همچون ابن‌سينا و سهروردي و شهرت وي به طرح شبهات است.
1. علامه حسن زاده آملي با استناد به‌يک نسخ? خطي از اسفار که در حاشي? آن عبارت “قيل هذه الشبهه لأبرقلس تلميذ افلاطون” آورده شده ابرقلس را از افرادي مي‌داند که از قبل اين شبهه را وارد کرده‌اند. (حسن زاده آملي، وحدت از ديدگاه عارف و حکيم، ص 104)
2. برخي اين شبهه را داراي ريشه ايراني مي‌دانند که در مقابل دليل مشاييان بر وحدت واجب الوجود يعني ترکيب مطرح شده است. (منزوي، کتاب ماه فلسفه، زندگي و آثار ابن‌کمّونه، ص 16)
3. محقق دواني در شواکل الحور، ضمن طرح برهان مشائيان بر وحدت واجب الوجود و اينکه اگر واجب الوجود متعدد باشد محذور ترکيب پيش خواهد آمد، دليل طرح اين شبهه توسط ابن‌کمّونه را توجّه مشائيان به اشتراک ذاتي واجب الوجودها و غفلت از اين مطلب که وجوب وجود مي‌تواند خارج از ذات و عرض عام آن‌ها باشد مي‌داند.
و به همين دليل ابن‌کمّونه در بعضي از نوشته‌هاي خويش مي‌گويد: اين برهان محال بودن دو واجب الوجود مشترک در يک ماهيت را باطل مي‌کند، ولکن عقل وجود دو واجب الوجود که هر کدام متفاوت از ديگري و نوع منحصر در فرد باشد و تنها در وجوب وجود مشترک باشند را جائز مي‌شمارد. (محقق دواني، شواکل الحور في شرح هياکل النور، ص 166) {2}
4. در مقابل، گروهي ثنويت را نقطه آغاز اين شبهه مي‌دانند. از آنجا که برخي به فلسفه اضداد اعتقاد داشتند و وجود ضدين را پايه و اساس هر چيزي قلمداد مي‌کردند؛ خير و شر، نور و ظلمت را سنگ بناي فلسفه خويش قرار دادند و اين خود مي‌تواند سر چشمه خوبي براي طرح دو خداي شبيه به هم باشد.
به درستي که دو مبداء وجود دارد، يکي نور و ديگري ظلمت. نور در اعلي عليين و ظلمت در پايين‌ترين پاييني قرار دارد. نور خالص و ظلمت محض، همانند تاريکي و خورشيد که با يکديگر ترکيب شده و از اين ترکيب عالم به وجود آمده است. (مقدسي، البدء و التاريخ، ج1، ص 142) {3}
اخوان الصفا دربار? انگيز? اعتقاد به دو اصل چنين گفته‌اند: “طايفه اي به دو فاعل معتقد است که يکي نور و ديگري ظلمت شرير است و اين رأي زردشت و ماني و پيروان آن‌ها و بعضي از فلاسفه است.” (اخوان الصفا، رسايل اخوان الصفا، ج 3، ص 201) نقل شده که مانويان معتقدند که نور و ظلمت هر دو قديم وابدي هستند.
“اصل عالم نور و ظلمت است، هر دو جسمي قديم هستند که هميشه بوده‌اند و خواهند بود. سميع و بصير هستند و در صورت مخالف يکديگرند. نور بالاتر از ظلمت قرار دارد و عالم مرکبي حاصل از امتزاج ميان آن‌هاست.” (آمدي، ابکار الافکار، ج 2، ص 276) {4}
شايد بتوان گفت که اصل و شاکل? اين شبهه داراي زمينه‌اي مشترک در ميان جهان شناسي مغان ايراني و ثنويت آن‌ها از يک جهت و از طرف ديگر قائلان به اصالت وجود در فلسفه مشاء است. باورهاي فلسفه مغان تحولي در اعتقاد به چند خدا داشتن پديد آورد. در فلسفه مشاء نيز اصالت با وجود است در حالي که وجودات متباين به تمام ذات هستند و هريک متفاوت از ديگري است. در اين مکتب فلسفي تنها اشتراک موجودات در مفهوم وجود است، به عبارت ديگر جهت مشترک آن‌ها مفهوم عرضي وجود است.
” در ميان احاديث نيز رواياتي ديده مي‌شود که تا حد زيادي شبيه به شبهه ابن‌کمّونه هستند، از جمله آن‌ها حديثي است، که موسوم به حديث فرجه است. شيخ کليني در کتاب کافي اين حديث را در باب “الرد علي الثنويه و زنادقه” ذکر مي‌کند.” (کليني، الکافي، ج 1، ص 80) با توجّه به متن حديث و جواب آن در پرسش يک زنديق مي‌توان اين حديث را گواهي بر مقصود امام در اثبات توحيد ربوبي پروردگار و يک جواب مناسب براي شبهه ابن‌کمّونه دانست که در ادامه به شرح و تفصيل بيان مي‌گردد.2
5. آقا بزرگ تهراني مي‌گويد جد ابن‌کمّونه “هبه الله” واضع اين شبهه است. (آقا بزرگ، الذريعه، ج 13، ص 24-25) برخي به اين دليل که آموزه‌هاي اصلي آئين يهوديت برمبناي توحيد ذاتي پروردگار بنا شده است انتساب اين شبهه به يهوديت را بعيد دانسته‌اند.
فرمان دوم از ده فرمان دربار? توحيد ذاتي پروردگار اين چنين مي‌گويد: “تو را خدايان ديگر غير از من نباشد.” (تورات. سفر خروج. باب بيستم. ده فرمان)
اگرچه، اين مفاهيم بر پاي? آئين حقيقي يهوديت استوار است؛ امّا اين اديان توسط معتقدين ظاهري آن‌ها دچار تحريف شده است. يهوديان همواره بر خلاف تعاليم ديني خويش، انديشيده و عمل کرده‌اند. در برداشت عمومي يهوديان را موحديني مي‌دانند که به‌يک خداي واحد ناديده ازلي و ابدي فارغ از زمان و مکان، خالق جهانيان معتقدند. مؤلف در ادامه بيان مي‌کند که: پس از دوران تبعيد هنوز در معبد يهوه در اورشليم، سران قوم اسرائيل به پرستش بت‌ها وستايش خورشيد و تموز مي‌پرداختند. (آشتياني، تحقيق در دين مسيح، ص 203-225)
اعتقاد به مسائل الحادي، توسط يهوديان بعيد نيست و صرف اينکه در آموزه‌هاي يهوديت تأکيد بر توحيد ذاتي شده است، نمي‌تواند دليل خوبي براي نفي اين گونه افکار از يهوديت باشد امّا مضامين و سير تاريخي شبهه، در مطرح شدن آن از طرف يهوديان ترديد ايجاد خواهد کرد.
ميرداماد نيز ريشه اين شبهه را منسوب به حکماء قبل از ابن‌کمّونه مي‌داند.
6. ” اين اشکال در زبان حکماي متأخر منسوب به مردي از متفلسفين به نام ابن‌کمّونه است. امّا او اولين کسي نيست که اين شبهه را مطرح کرده است. چگونه اين امر درست باشد و حال اينکه سالهاست که اين اشکال مورد توجّه قدماي از فلاسفه بوده است.” (ميرداماد، التقديسات، ج1، ص 115) {5}
7. علامه طباطبايي اين شبهه را منسوب به شيخ اشراق مي‌داند و معتقد است اين شبه در مطارحات آمده و ابن‌کمّونه به شرح آن پرداخته است.
و بر برهان توحيد شبهه اي وارد شده که منسوب به ابن‌کمّونه است.
در اسفار اولين کسي که اين شبهه را وارد کرده است شيخ اشراق در کتاب مطارحات معرفي شده است و اين در حالي است که ابن‌کمّونه به عنوان شارح آثار شيخ اشراق آن را در تصانيف خود مطرح کرده است و از همان‌جا به اسم خودش شهرت يافته است. (طباطبايي، نهايه الحکمه، ص 278) {6}
متن شبهه در کتاب مطارحات شيخ اشراق بدين شرح است:
امّا آنچه مفصلاً در کتب فلاسفه به عنوان برهاني بر وحدت واجب الوجود عنوان مي‌شود، در صورتي صحيح است که روشن شود، وجود براي واجب الوجود اعتباري نيست. امّا اگر اين مطلب اثبات نشود، پس جاي آن خواهد بود که قائلي بگويد ” دو واجب الوجود خواهيم داشت که در وجوب وجود که امري اعتباري و غير محتاج به علت است و براي آن حقيقتي در اعيان نيست، مشترک هستند.” (سهروردي، المطارحات، ج 1، ص 393) {7}
اولين کسي که اين شبهه را به ابن‌کمّونه نسبت داد جلال الدين دواني بود که در کتاب شواکل الحور في شرح هياکل النور به آن جواب داد.
پس از آن شمس الدين محمد فخري نيز در شرح تجريد اين شبهه را مطرح کرد و از آن با عنوان “افتخار الشياطين” نام کرد.
اين شبهه آنچنان توجّه علما را به خود جلب کرد که محقق خوانساري مي‌گويد: ” لو ظهر الحجه عجل الله فرجه لما طلبت المعجزه منه الا الجواب عن شبهه ابن‌کمّونه.” (کاشف الغطاء، الفردوس الاعلي، ص 200)
استاد علامه حسن زاده آملي حفظه الله پس از آن که سخن مرحوم خوانساري را ياد مي‌کند، مي‌نويسد: “اين شبهه با وحدت حقّ? حقيقي? صمدي? وجوديه، أوهن از بيت عنکبوت (سُست تر از خانه?) است. [تنها] قائلان به تأصّل ماهيات که “أولئک يُنادَون من مکان بعيد” در اين شبهه متوحّل‌اند.” (حسن زاده، هزار و يک نکته، ص 513)
تا به امروز افراد زيادي به اين شبهه جواب داده‌اند؛ از جمل? آنان مي‌توان به محقق دواني در شواکل الحور، ميرداماد در رسال? التقديسات، ملاصدرا در اسفار، ملأ شمساي گيلاني در رساله في حل شبهه ابن‌کمّونه، عبدالرزاق لاهيجي در گوهر مراد، ملأ هادي سبزواري در شرح منظومه اشاره کرد. که در ادامه به سخنان آن‌ها اشاره خواهد شد.
اين شبهه ذهن افراد بسياري در ميان انديشمندان معاصر را نيز به خود مشغول کرده است؛ ميرزا مسيحاي فسايي در آرام نامه، الهي قمشه‌اي در حکمت اللهي، فاضل توني در الهيات، سيد جلال آشتياني در هستي از منظر فلسفه و عرفان، حاج محمد خان کرماني در ابطال وجود واجبين، آيت الله مطهري در شرح منظومه و بسياري ديگر از علماء را مي‌توان جزء اين افراد ذکر کرد.
اگر شبهه‌اي به افتخار الشياطين شهرت يافت، سزاوار است که پاسخ آن نيز به افتخار فرشتگان شهرت يابد، زيرا ملائکه به شاهدان وحدانيت خداي سبحان مباهات مي‌نمايند. گرچه عالمان به‌يگانگي و يکتايي خدا زيادند ليکن شاهدان آن اندک‌اند، چون عالمي که با آيات آفاق يا دانشوري که با آيات انفس، سير از خلق به حق دارد، با عارف شاهدي که از حق به حق مي‌رسد و در حق سفر مي‌کند فرق فراوان دارند، چنين موحداني همتاي فرشتگان در صحابت خداي سبحان به وحدانيت او گواهي مي‌دهند: “شهد الله انه لا إله الا هو و الملائکه و أولوا العلم قائماً بالقسط”. (جوادي آملي، رحيق مختوم، ج 2، ص 327)
فصل سوم:
طرح و توضيح شبهه
دو واجب بر فرض وجود، داراي يک وجه مشترک و امتياز هستند، چراکه اگر از جميع وجوه مثل هم باشند فاقد دوگانگي خواهند بود و اگر از هر جهت متفاوت باشند هر دو با هم نمي‌توانند واجب الوجود باشند.
تقرير منطقي استدلال بر نفي تعدد واجب الوجود به اين صورت است که:
اگر واجب الوجود متعدد باشد، وجوب وجود يا تمام ذات است و يا جزء ذات و يا خارج از ذات است. اين يک قياس استثنايي است که اگر تالي آن به هر سه وجه خود باطل شود، مقدم آن يعني تعدد واجب نيز باطل خواهد شد. شبهه ابن‌کمّونه مربوط به حالت سوم تالي است. حالت اول تالي موجب نياز به غير براي حصول تعيّن و امتياز است. حالت دوم تالي مستلزم ترکيب و احتياج به اجزاست. آنچه باقي مي‌ماند وجه سوم از تالي است که در اينجا به توضيح دربار? آن خواهيم پرداخت.
اگر جهت امتياز واجب‌ها تمام الذات باشد، دو ماهيت بسيط مجهول الکنه خواهيم داشت که وجوب وجود از هر دوي آن‌ها انتزاع خواهد شد. شبه? ابن‌کمّونه از اينجاست که شروع مي‌شود.
ابن‌کمّونه با تصريح به اينکه راه‌هاي اثبات واجب الوجود بسيار است، در کتب خود چند دليل بر اثبات واجب الوجود ذکر مي‌کند. شاکل? اصلي برهان‌هاي ابن‌کمّونه مبتني بر استدلال وجوب و امکان است که قبل از آن هم توسط ابن‌سينا مطرح شده است. اگر در عالم واجبي وجود نداشته باشد، مجموع عالم ممکن خواهد بود؛ ممکن در وجود خود نيازمند به علت است و آن علت بالضروره بايد واجب باشد و گرنه مستلزم دور يا تسلسل خواهد بود.
بنظر مي‌رسد، ابن‌کمّونه در ابتداي امر قادر به پاسخگويي از شبهه خود نبوده و بعداً با گذشت زمان پاسخ خود بر اين شبهه را در کتاب الجديد في الحکمه ذکر مي‌کند. ملاصدرا در اينباره مي‌نويسد:
ابن‌کمّونه در بعضي از کتاب‌هايش مي‌گويد: “براهين اثبات توحيد همگي در صورتي است که واجب الوجود ها مشترک در ماهيت باشند، امّا اگر در ميان ماهيت آن‌ها اختلافي باشد، چاره‌اي جز استفاده از يک برهان ديگر نخواهد بود و من تا بحال به اين برهان دست نيافته‌ام.” (ملاصدر، الحکمه المتعاليه في الاسفار العقليه الاربعه، ج6، ص 63) {8}
اين احتمال با بيان گروه ديگري از محققان نيز تأييد مي‌شود.
و از همين جاست که ابن‌کمّونه در بعضي نوشته‌هايش عنوان مي‌کند که براهين توحيد در باره واجب الوجود هاي مشترک در يک ماهيت است. امّا براي عقل لحاظ واجب الوجود هاي متفاوت در ماهيت که منحصر در فرد هم هستند جائز است. در اين حالت اشتراک ميان آن‌ها به وجوب وجود است و اين احتمال اگر باطل باشد بايد به برهاني غير از براهين فعلي باشد و من تا به حال پاسخ آن را نيافته‌ام. (محقق دواني، شواکل الحور في شرح هياکل النور، ص 166) {9}
پس‌ازآن در کتاب الجديد في الحکمه در ضمن فصل “ان واجب الوجود واحد لا يقال علي الکثره بوجه” به اثبات توحيد ذاتي واجب الوجود مي‌پردازد و بر اين مدعا به شش دليل وعده مي‌دهد. امّا فقط پنج دليل را ذکر کرده و در پايان به نحو اجمالي و بدون اشاره به آيات قرآن کريم متذکر برهان تمانع مي‌شود.
برهان‌هاي ابن‌کمّونه در اثبات توحيد ذاتي:
دليل اول: دو فرد از واجب الوجود بايد در يک ماهيت مشترک باشند؛ براي اثنينيت نياز به وجه فارق است، بنابراين در ماهيت‌هاي خود داراي يک وجه افتراق نيز هستند. اين امر موجب ترکيب خواهد بود. نياز به اجزاء با واجب الوجود بودن منافات دارد. بنا براين نوع واجب منحصر در يک فرد است.
دليل دوم: اگر دو فرد از نوع واجب وجود داشته باشد، تفاوت آن‌ها يا به واسط? فصول، يا به عوارض است. فصل مقوم نوع است زيرا جنس به خودي خود محقق نمي‌شود وبا الحاق فصل حص? خاصي از آن که نوع باشد پديد مي‌آيد. در فرض مذکور جنس ما همان واجب الوجود بودن است که مشترک قرار گرفته و امتياز به فصول است. واجب در حصول خود نيازمند فصل است و اين خلاف واجب بالذات بودن است.
اگر امتياز به واسط? عوارض باشد، اين عارض يا لازم است و يا مفارق. وقتي ذات آن‌ها يکي باشد، عوراض لازم هم يکي خواهد بود، در اين حالت تمايزي ايجاد نخواهد شد که باعث تعدد واجب الوجودها باشد. اگر امتياز به واسط? عوارض مفارق باشد، ذات واجب الوجودها مقتضي چنين عوارضي نخواهد بود، بنابراين ذات واجب الوجودها در تحصل خود نيازمند يک علت خارجي خواهند بود که بطلان آن واضح است.
دليل سوم: اگر تعيّن واجب الوجود بخاطر ذات آن باشد، مصداق ديگري نخواهد داشت و اگر بسبب امر ديگري باشد واجب تعالي محتاج است. اگر نه معلل به ذات و نه معلل بغير باشد تخصيص بدون مخصص پيش خواهد آمد که محال است.
دليل چهارم: چيزي که دليل وجوب واجب الوجود است نبايد زايد بر ذات باشد و هر آنچه چنين باشد نوعش منحصر در فرد است. بيان صغري: اگر هويت نفس ماهيت نباشد، زائد برآن خواهد بود و زيادت دليل بر احتياج است و اين باعث امکان هويت مي‌شود که خلاف فرض است. اگر ماهيت خود مؤثر در وجود باشد بايد از قبل متشخص بوده باشد که اين محال است. امّا کبري نيازي به بيان ندارد.
دليل پنجم: دو واجب که نوع واحد دارند را در نظر بگيريد، اگر علت براي وجود ماهيت در خارج باشد واجب در وجودش معلول غير شده و اگر واجب علت براي هويت باشد نوع منحصر در فرد خواهد بود.
ابن‌کمّونه در ادامه به طرح شبهه منسوب به خود پرداخته و اين چنين مي‌نويسد: “اگر وجود واجب الوجود هاي متفاوت در ماهيت درست باشد، وجوب وجود عرض لازم خواهد بود و هر واجب الوجودي در وجوب وجود با ديگري مشترک، و به تمام ماهيت از آن ممتاز است.” (نک: ابن‌کمّونه، الجديد في الحکمه، ص 535-543) {10}
پيش از پرداختن به پاسخ‌ها تبيين چند نکته در بار? مفاد شبهه لازم است.
نکته اول: منظور از وحدت، وحدت حقّه است نه وحدت عددي. بررسي توحيد در ذات اللهي در دو مقام قابل بررسي است. اول از جهت احديت پروردگار و نفي جزء از ذات پروردگار. دوم از جهت واحديت و نفي شريک از پروردگار.
توحيد به دو بخش عملي و نظري تقسيم مي‌شود. توحيد نظري داراي سه مرتب? توحيد ذاتي، صفاتي و افعالي مي‌شود. توحيد ذاتي داراي دو شعبه است: 1- خداوند متعال احد و بسيط است و هيچ گونه ترکيبي نداشته وداراي اجزاء نيست. اين شعبه توحيد ذاتي به نفي کثرت داخل ذات مي‌پردازد؛ 2- خداوند متعال واحد است و هيچ شريکي ندارد. اين شعب? توحيد ذاتي به نفي کثرت خارج از ذات مي‌پردازد. (طباطبايي، تفسير الميزان، ج7، ص 78)
وحدت در ذات پروردگار هم در دو مقام قابل بررسي است. گاهي وحدت عددي پروردگار مورد بحث قرار مي‌گيرد که موجب محذوراتي از قبيل جدا بودن واجب الوجود از بقي? موجودات، فقدان کمالات آن‌ها و عدم احاطه و قيموميت پروردگار بر غير خود خواهد بود. بسياري از افراد هيچ شريکي را براي خداوند قائل نيستند امّا وحدت پروردگار را چيزي فراتر از وحدت عددي نمي‌دانند.
شبهه ابن‌کمّونه بدون قائل شدن به وحدت بالصّرافة ذات أقدس حقّ و تشخّص در وجود، أبداً قابل حلّ نيست. و تمام بزرگان از أعيان علماء که از اين شبهه پاسخ داده‌اند؛ گرچه از ارباب کشف و شهود هم نبوده‌اند؛ همچون مير سيد شريف جُرجاني، و ملّا محمّد قاسم إصفهاني، و ملّا أحمد أردبيلي، و ملّا محسن کاشاني و ملّا جلال دَواني، و ملّا قطب الدّين شيرازي، و ملّا قطب الدّين رازي و شيخ مقتول شهاب الدّين سُهْرَوَرْدي: شيخ الإشراق، و شيخ محمّد خِضْري، و شيخ حسين تنکابني، و ملّا عبد الرّزّاق لاهيجي، و صدر المتألّهين شيرازي، و غيرهم از أکابر مهره فنّ و خصَّيصين فلسفه و حکمت، دفع اين شبهه را فقط از راه وحدت حقّه حقيقيه وجود، که از مسلّمات ارباب کشف و شهود است، کرده‌اند. (طباطبايي، توحيد علمي و عيني، ص 208)
“فلاسف? قديم از مصر گرفته تا يونان و اسکندريه و غيره نيز وحدت عددي را مورد توجّه قرار داده‌اند و حتي کساني مانند ابن‌سينا به وحدت عددي واجب الوجود تصريح نموده است. احتجاجات متکلمين نيز چيزي جز وحدت عددي خدا را ثابت نمي‌کند.” (طباطبايي، تفسير الميزان، ج 7، ص 104)
ابن‌سينا در اثبات توحيد عددي پروردگار مي‌گويد:
“پس در اين هنگام واجب الوجود وحدت عمومي دارد، و وحدت آن همچون انواع واحد در تحت يک جنس و اشخاص واحد در تحت يک نوع نيست.” (شيخ الرئيس ابن‌سينا، الهيات من کتاب الشفا، ص 47) {11}
واجب بالذات نمي‌تواند مختلف بالعدد باشد. تکثر هر نوعي به وسيل? ماد? آن است که ايجاد مي‌شود و براي کثرت نياز به وجود يک استعداد است؛ اين ماده است که حامل اين استعداد به حساب مي‌آيد. در چنين حالتي واجب الوجود، به دليل امکان عروض کثرت برآن، تبديل به ممکن الوجود خواهد شد.
“هر آنچه به عنوان يک تعريف نوعي داراي اشخاص متعدد است، کثرتش بخاطر ماده است. بدرستي که تعدد نوع متکثر به سبب ماد? حامل? استعداد آن است.” (ميرداماد، التقديسات، ص 144) {12}
جنب? ديگري که در وحدت ذات بررسي مي‌شود، وحدت حقّ? حقيقي پروردگار است.
آنچه از آيات قرآن و ديگر متون مقدس ديني بر مي‌آيد اشاره‌هاي فراوان آن بر وحدت حقّ? خداوند است. متأسفانه توجّه به شبهات مشرکين در نفي توحيد عددي خداوند و اعتقاد به شريک براي او و همچنين مشهود بودن وحدت عددي پروردگار، باعث شده بحث از وحدت حقّ? پروردگار کمتر مورد توجّه قرار گيرد. و اين در حالي است که آنچه مورد تأکيد قرآن و ديگر متون مقدس ديني بوده است، توجّه به نوعي از وحدت غير از وحدت عددي خداوند است.
قرآن کريم در نفي وحدت عددي پروردگار چنين مي‌گويد:” لَقَدْ کفَرَ الَّذِينَ قَالُوا ان اللَّهَ ثَالِثُ ثَلاثَةٍ وَمَا مِنْ إِلَه الَّا إِلَهٌ وَاحِدٌ وَان لَمْ ينتَهُوا عَمَّا يقُولُونَ لَيمَسَّنَّ الَّذِينَ کفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ.” (قرآن کريم، مائده (5)، 73)
در ميان نصرانيان اين اعتقاد وجود داشت که خداوند سومين از سه اله است. در عرض ابن (حضرت عيسي) و روح القدس، خداوند به عنوان سومين إله قرار مي‌گيرد و در



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید