بسم اللّه الرّحمن الرّحيم
دانشکده:منابع طبيعي وعلوم زمين
پايان نامه كارشناسي ارشدرشته منابع طبيعي گرايش جنگلداري
عنوان پايان نامه:پتانسيل يابي وارزشگذاري مناطق مستعداكوتوريسم استان لرستان
استادراهنما:
دكتر نبي اله يارعلي
استادمشاور:
دكترعلي جعفري
پ‍‍ژوهشگر:
ليلاباقري
آذرماه1391
دانشکده منابع طبيعي وعلوم زمين
گروه جنگلداري
پايان نامه خانم ليلاباقري جهت اخذدرجه كارشناسي ارشدرشته منابع طبيعي گرايش جنگلداري باعنوان:پتانسيل يابي وارزشگذاري مناطق مستعداكوتوريسم استان لرستان درتاريخ باحضورهيات داوران زيربررسي وبارتبه/نمره موردتصويب نهايي قرارگرفت
1-استادراهنما پايان نامه دكتر نبي اله يارعلي بامرتبه علمي امضاء
2-استادمشاور پايان نامه دكتر علي جعفري بامرتبه علمي امضاء
3-استادداور پايان نامه دكتر بامرتبه علمي امضاء
4-استادداور پايان نامه دكتر بامرتبه علمي امضاء
مسؤليت كليه عقايدونظراتي كه دراين پايان نامه آورده شده به عهده نگارنده بوده ودانشكده منابع طبيعي وعلوم زمين هيچ مسؤليتي رادراين زمينه تقبل نمي نمايد
دكترعلي جعفري
معاون پژوهشي وتحصيلات تكميلي
ودانشكده منابع طبيعي وعلوم زمين
كليه حقوق مادي مرتب بر نتايج مطالعات،ابتكارات و
نوآوري هاي ناشي از تحقيق موضوع اين پايان نامه
متعلق به دانشگاه شهر كرد است.
چكيده
اين پژوهش،شناسايي وطبقه بندي نواحي مستعد اكوتوريسم به روش شبكه ها وارزشگذاري آنها به روشC.V.M(ارزشگذاري مشروط ) در استان لرستان را مد نظرقرار داده است. براي شناساي مناطق مستعد اكوتوريسم از روش شبكه ها استفاده شده است.در اين روش براي مکان يابي از معيارهاي مختلفي باتوجه به اهدف موردنظر استفاده مي شود،دراين پژوهش معيارهاي از قبيل شكل زمين (شيب وجهت هاي جغرافيايي) خاك شناسي،پوشش گياهي،تراكم راهها،منابع آبي،پهنه بندي اقليم،جاذبه هاي گردشگري(فرهنگي،تاريخي وطبيعي)ومناطق حفاظت شده به منظور شناسايي نواحي مستعد اكوتوريسم استفاده شده است كه به طور جداگانه بررسي وبراي هريك نقشه رقومي تهيه گرديده است.براي امتيازدهي معيارهاوزير معيارهايك پرسش نامه طراحي شد.پرسش نامه ها توسط پست الكترونيك براي كارشناسان اكوتوريسم كه از استان لرستان ديدن كرده بودن ارسال شده است. با تجزيه وتحليل پرسش نامه ها ومعدل گيري از نظرات ارائه شده امتياز معيارها وزير معيارهابراي استفاده در روش شبكه بندي دراين پژوهش مشخص شده است.تجزيه وتحليل، جمع بندي وارزيابي داده هابااستفاده ازGISصورت گرفت ودر نهايت،نقشه سلولهاي مستعد توسعه اكوتوريسم استان توليد شده است.ابعاد شبكه5*5كيلومتر درنظر گرفته شد(باتوجه به مقياس مورداستفاده2*2 سانتيمتربرروي نقشه)كه كل محدوده استان به حدود 1148سلول تقسيم شدوطبق امتيازات داده شده به هر معيار وزير معيارهادر نهايت از ، 1148سلول 428سلول مناطق مستعد اكوتوريسم شناسايي شده است.با توجه به امتيازات كسب شده وحدبالاو پايين امتيازات سلولهاي كه امتيازات بالاي را كسب نموده بودن درسه طبقه بسيار مطلوب،مطلوب ومتوسط از نظر توسعه اكوتوريسم قرار داده شده است.براي ارزشگذاري مناطق مستعد توسعه اكوتوريسم از روش ارزشگذاري مشروط استفاده شده است.براي اين كار سه سلول كه در سه طبقه مختلف قرار داشتن را انتخاب وبراي هر كدام در محل توسط بازديدكنندگان پرسش نامه تكميل شده است.با تجزيه وتحليل پرسش نامه ها نتايج نشان داد كه متغيرهاي مانند سطح تحصيلات،درامد ماهانه شخص،درامد خانوار وقيمت پيشنهادي تاثيرچشمگيري بر روي ميزان تمايل به پرداخت بازديدكنندگان دارند.با براورد ميزان تمايل به پرداخت وروديه دريك سلول وتعميم ان به ساير سلولهاي ان طبقه ارزش اقتصادي هر طبقه مشخص شده است.مجموع ارزش اقتصادي سه طبقه نشان دهنده ارزش اقتصادي اكوتوريسمي استان مي باشد.دراين پژوهش كل ارزش اقتصادي استان بااستفاده ازروش ارزشگذاري مشروط حدود?10?^10×35ريال(براي دوفصل گردشگري)برآوردشده است

كلمات كليدي:اكوتوريسم،شبكه بندي،ارزشگذاري مشروط،استان لرستان،سيستم اطلاعات جغرافيايي
فهرست مطالب
عنوانشماره صفحه
چكيده……………………………………………..
فصل اول-مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….5
فصل دوم-كليات……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………8
2-1-تاريخچه گردشگري……….. ………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 8
2-2-تعاريف گردشگري…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………9
2-3-توريسم………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………. 10
2-3-1-انواع توريسم………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….10
2-4-طبيعت‌گردي يا اکوتوريسم…………………………………………………………………………………………………………………………10
2-4-1-توسعه يايدار واکوتوريسم………………………………………………………………………………………………………………………………………13
2-4-2-اکوتوريسم در جهان …………………………………………………………………………………………………………………………………………….13
2-4-3- بازار اكوتوريسم …………………………………………………………………………………………………………………………………………………..14
2-4-4-روند رشد اكوتوريسم ……………………………………………………………………………………………………………………………………………14
2-4-5-اكوتوريسم در ايران………………………………………………………………………………………………………………………………………………..16
2-4-6-اکوتوريسم راهبردي مناسب در توسعه صنعت گردشگري……………………………………………………………………………………17
2-4-7-نگاهي به وضعيت گردشگري بر مبناي طبيعت در ايران…………………………………………………………………………………….18
2-4-8-ارزيابي توان اكولوژيك…………………………………………………………………………………………………………………………………………..19
2-4-8-1- روش‌هاي ارزيابي توان اكولوژيك……………………………………………………………………………………………………………………20
روش‌هاي ارزيابي يك عامله……………………………………………………………………………………………………………………………………………….20
روش‌هاي ارزيابي دو عامله…………………………………………………………………………………………………………………………………………………20
روش‌هاي ارزيابي چند عامله……………………………………………………………………………………………………………………………………………..21
2-4-9- ارزشگذاري اقتصادي مناطق تعيين اولويت شده……………………………………………………………………………………………..21
2-4-9-1-ارزشگذاري با استفاده از بازارهاي عادي…………………………………………………………………………………………………………21
2-4-9-2–ارزشگذاري با استفاده از بازارهاي ضمني……………………………………………………………………………………………………..22
2-4-9-3-ارزشگذاري با استفاده از بازارهاي مصنوعي (فرضي)……………………………………………………………………………………..22
2-4-9-3-الزامات به كارگيري روش ارزشگذاري مشروط………………………………………………………………………………………………23
2-5-كليات استان لرستان ………………………………………………………………………………………………………………………………………………26
2-5-1-موقعيت طبيعي و جغرافيايي استان لرستان……………………………………………………………………………………………………….26
2-5-2- زمين شناسي……………………………………………………………………………………………………………………………………………………..27
2-5-3- آب و هوا……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..28
2-5-4- منابع آب…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….29
2-5-5- خاك شناس……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….31
2-5-6- زيستگاه ها و رويشگاهها……………………………………………………………………………………………………………………………………..32
2-5-6-1-زاگرس مياني ………………………………………………………………………………………………………………………………………………….32
2-5-7- تقسيمات سياسي استان لرستان………………………………………………………………………………………………………………………. 33
2-5-8- مطالعات اجتماعي و فرهنگي…………………………………………………………………………………………………………………………….34
2-5-8-1پراكندگي جمعيت ………………………………………………………………………………………………………………………36
2-5-8-2-الگوي زيست ………………………………………………………………………………………………………………………………………………….36
2-5-8-3-نظام شهري استان …………………………………………………………………………………………………………………………………………37
2-5-8-4-تحول رشد جمعيت………………………………………………………………………………………………………………………………………..38
2-5-9- تاريخچه استان……………………………………………………………………………………………………………………………………………………39
2-5-9-1-موسيقي…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..40
2-5-9-2-صنايع دستي…………………………………………………………………………………………………………………………………………………..40
2-5-9-3-زبان………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….41
2-5-9-4-دين و برگزاري مراسم ديني…………………………………………………………………………………………………………………………..42
2-5-9-5-ايلات و عشاير لرستان………………………………………………………………………………………………………………………….42
2-5-9-6- فرهنگ و مردم شناسي………………………………………………………………………………………………………………………………….43
2-5-9-7-اقتصاد………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………44
2-6-پيشينه تحقيق…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..45
فصل سوم- مواد و روش ها………………………………………………………………………………………………………………………………………………..51
منطقه مورد مطالعه……………………………………………………………………………………………………………………………………………. ..51 3-1-
3-2-تعيين اولويت بندي مناطق داراي پتانسيل ………………………………………………………………………………………………………………………..52
3-2-1 تشريح روش شبكه ها……………………………………………………………………………………………………………………………………………52
3-2-2- به كارگيري روش شبكه ها در اين تحقيق………………………………………………………………………………………………………….52
3-2-3-تعيين وزن واهميت لايه هاي اطلاعاتي دررابطه باهدف………………………………………………………………………………………61
3-3-برآورد ارزش اقتصادي مناطق داراي توان براي توسعه گردشگري …………………………………………………………………………..63
3-3-1–تعين تعداد نمونه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………..63
3-3-2-انتخاب نمونه هايي ازمناطق داراي توان ……………………………………………………………………………………………………………….65
3-3-3-اجراي روش ارزشگذاري مشروط در اين پژوهش…………………………………………………………………………………………………..65
3-4-ازمون پايايي ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….68
فصل چهارم- نتايج ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..70
4-1- پتانسيل يابي مناطق مستعداگوتوريسم استان لرستان به روش شبكه بندي…………………………………………………………..70
4-2-براوردميزان تمايل به پرداخت بازديد کنندگان………………………………………………………………………………………………………….71
4-3-=نتايج حاصل از تجزيه وتحليل پرسش نامه ها………………………………………………………………………………………………………….72
4-3-1-گروه سني گردشگران …………………………………………………………………………………………………………………………………………..72
4-3-2-جنسيت گردشگران……………………………………………………………………………………………………………………………………………….72
4-3-3-سطح تحصيلات گردشگران…………………………………………………………………………………………………………………………………..73
4-3-4-شغل گردشگران ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………74
4-3-5-درآمد ماهيانه گردشگران………………………………………………………………………………………………………………………………………77
4-4-1- نتايج بدست آمده از پرسشنامه ها در منطقه كلدر (نماينده طبقه با توان اكوتوريسم بسيار بالا ) ……………….. 77
4-4-2-شناساي متغير هاي تاثير گذار بر تمايل به پرداخت در طبقه با توان اكوتوريسم بسيار بالا (منطقه كلدر ) …79
4-4- 3–نتايج بدست آمده از پرسشنامه ها در منطقه كهمان (نماينده طبقه با توان اكوتوريسم بالا ) …………………….80
4-4-4-شناساي متغير هاي تاثير گذار بر تمايل به پرداخت در طبقه با توان اكوتوريسم بالا (منطقه كهمان ) …………..81
4-4-5–نتايج بدست آمده از پرسشنامه ها در منطقه شيرز (نماينده طبقه با توان اكوتوريسم متوسط ) …………………84
4-4-6-شناساي متغير هاي تاثير گذار بر تمايل به پرداخت در طبقه با توان اكوتوريسم متوسط (منطقه شيرز) …………85
4-5-نتايج ارزشگذاري مناطق موردمطالعه ………………………………………………………………………………………………………………………88
فصل پنجم-بحث …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………89
5-1-تحليل نتايج پتانسيل يابي مناطق مستعد استان لرستان ………………………………………………………………………………………….89
5-2-تحليل نتايج بررسي خصوصيات اقتصادي واجتماعي گردشگران استانوارزشگذاري اقتصادي تفرجگاهها ……………….92
5-3-بررسي مناطق نمونه گردشگري ……. …………………………………………………………………………………………………………………………93
5-4-پاسخ به پرسشهاي پژوهش و بررسي فرضيههاي تحقيق …………………………………………………………………………………….. 95
5-5-نقاط قوت وضعف توسعه اکوتوريسم در استان لرستان ……………………………………………………………………………………………..97
5-5-1- نقاط قوت ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..97
5-5-2-نقاط ضعف ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..98
5-6-نتيجهگيري کلي ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….100
5-7-پيشنهادات ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..100
منابع……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………102
پيوستها……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….109

فصل اول
مقدمه
بيشتر كشور هاي در حال توسعه با مشكلات زيادي از جمله فقدان برنامه ريزي كارامد .عدم توسعه مطلوب منطقه اي ومحلي كه زير بناي توسعه ملي است روبروهستند .توزيع نامناسب امكانات وتسهيلات در كل كشور، بيكاري وبي توجهي به محيط زيست وكمبود امكانات مالي وارزياز ديگر مشكلات اين كشورها مي باشد.دراين خصوص صنعت گردشگري نقش مهمي رادررشد وتوسعه اقتصادي وافزايش درآمدهاي ملي ونيز كسب درآمدهاي ارزي ايفا مي نمايد(2006Tsa n Lin)
انواع گردشگري رابا توجه به عملگرد گردشگران مي توان به پايدار وناپايدارتقسيم كرد.اما دراين ميان اكوتوريسم از ساير انواع گردشگري با توسعه پايدار همخواني وسازگاري بيشتري دارد (زاهدي 1383).اكوتوريسم يا طبيعت گردي به عنوان شگلي از گردشگري پايدار است كه هم به حفاظت وهم به توسعه كمك مي كند.
اكوتوريسم مخفف Ecological Tourismاست كه معناي لغوي آن در ادبيات فارسي طبيعت گردي مي باشد وگرايشي تازه در صنعت جهانگردي است که مبتني بر مسافرتهاي هدفمندهمراه با ديدار وبرداشتهاي فرهنگي ومعنوي از جاذبه هاي طبيعي ولذت جويي از پديده هاي گوناگون آن است .
اكوتوريسم با پيروي از فلسفه حيات مدار وتكيه بر ارزشهاي ذاتي ودروني از طريق حفاظت از عرصه هاي طبيعي ،انتفاع جوامع محلي، تقويت ويژگي خرده فرهنگها ،فراهم آوري فرصتهاي اموزشي ويادگيري، تقويت اشتغال زايي وجلوگيري ازمهاجرت، التزام به مصرف گمتر منابع تجديد ناپذير، فراهم آوري فرصتهاي مشاركتي محلي، آموزش هاي زيست محيطي وبه عبارتي تركيب مناسب توسعه وحفاظت از محيط زيست وميراثهاي فرهنگي پايداري راامكانپذيرمي سازدوبا كسب درآمد ازطريق اكوتوريسم ميزان اشتغال براي افرادمحلي افزايش يافته سطح بهداشت وآموزش آنان نيزارتقامي يابد.اين پيشرفتهاي آموزشي وبهداشتي مي تواند تا مرحله فقرزدايي وحل مشكلات ناشي از رشد جمعيت وتوزيع اراضي ادامه يابد وازدامنه نخريب منابع طبيعي وخسارت به تنوع زيستي بكاهد.
بررسي جغرافياي طبيعي ايران ونيزامكان سنجي هر كدام از جاذبه هاي اكوتوريسمي قابل سرمايه گذاري در كشور بيانگران است كه اكوتوريسم درايران يك منبع اقتصادي كم نظيرخاص بسيار مستعد والبته رها شده به حال خود است (كرمي، 1383).قطعا طبيعت گردي درايران به عنوان يكي از كشورهاي برخورداراز تنوع زيستي گره زمين ازمزيت بيشتري نسبت به ديگري شاخه هاي گردشگري برخورداراست.استان لرستان سرزميني محصوردركوههاي مرتفع وصعب العبوركه در سلسله جبال زاگرس مياني باوسعت حدود 28560كيلومتر مربع ودر غرب كشور پهناور ايران واقع شده است ودر حدود 7/1درصد از مساحت كشور را در بردارد وبا داشتن تنوع زيستي اقليمي وجاذبه هاي طبيعي فراوان متاسفانه در زمينه اكوتوريسم با توجه به امار سازمان ميراث فرهنگي وگردشگري استان در آخرين ردهاي اين صنعت درايران قرارگرفته است.استاني كه مجموعه هاي مختلف جهت بهره وري در اين زمينه را دارا مي باشد.ازجمله رودخانه ها غارها طبيعت بكركوههاو كوهپايه ها ودشت هاي هموار را مي توان ذكر كرد. از نظر شرايط اقليمي داراي آب وهواي بسيار متنوع مي باشد بخشهاي مرتفع شمالي آن داراي آب وهواي سرد وكوهستاني است .در اين ناحيه زمستانهاي سردوپربرف وتابستانهاي معتدل ديده مي شودآب وهواي ناحيه جنوبي لرستان كم باران وداراي تابستانهاي گرم است بخشهاي مركزي اين استان اب وهواي معتدل دارند وبه علت وجود ارتفاعات واختلافات درجه حرارت وبارندگي مي توان مناطق سه گانه سردسيري ،گرمسيري ومعتدل را در اين استان به خوبي مشاهده كرد كه همگي غناي استان درجاذبه هاي طبيعي بكر وناشناخته وپتانسيلهاي مختلف طبيعي جهت بكارگيري صنعت اكوتوريسمرا نشان مي دهند. استان لرستان ازنظرجاذبه هاي طبيعي يكي ازاستانهاي مهم كشور به شمار مي آيد.وجودرودخانه هاي سركش سيمره ،كشكان وسزارونيزكوههاي بلندوبرف گيرگرين، اشترانكوه، سفيدكوه و..باعث ايجادسايت هاي فراوان گردشگري درجاي جاي اين استان زيباشده است.درياچه فيروزه اي گهردرارتفاعات اشترانكوه آبشارهاي، هفت گانه لرستان، تونل برفي ازنا ،تالاب هاي بين المللي پلدختر،كرانه هاي زيباي رودخانه كشكان، سراب كهمان الشتر، سراب ونايي بروجردوصدهااثرديگرنشان دهنده اهميت وجايگاه لرستان از منظرجاذبه هاي طبيعي مي باشد از اين رولرستان را مي توان گنجينةطبيعت گردي ايران ناميد.
توسعه گردشگري وبخصوص توسعه پايدارطبيعت گردي دراستان لرستان به لحاظ وجود عناصروجاذبه هاي طبيعي وفرهنگي امري امكان پذير وقابل اجرااست اما بدون شناخت وارزيابي پتانسيل هاي بالقوه وبالفعل درهرمنطقه امكان برنامه ريزي وپيش بيني وجود نخواهد داشت لذا پژوهش حاضر به پتانسيل يابي مناطق مستعد اكوتوريسم استان با استفاده از مدل شبكه هاوارزشگذاري اين مناطق با روش ارزش گذاري مشروط(C.V.M)خواهد پرداخت به دليل اينکه بهرهبرداري ازقابليتهاي بالقوه گردشگري واکوتوريسمي در هر منطقهاي ميتواندزمينهاي پوياوفعال براي توسعه آن منطقه فراهم نمايد،تحليل توانهاوقابليتهاي مزبور به گونهاي جغرافيايي ضرورتي ويژه خواهدداشت.ضرورت واهميت انجام اين تحقيق براي استان لرستان به دليل وجودجاذبههاي طبيعي استان وويژگي خاص آن براي توسعه اکوتوريسم ميباشدکه مي تواندنقش مهمي درزمينههاي توسعه فرهنگي واجتماعي-اقتصادي استان ايفانمايد
همچنين بخشي ازاين تحقيق ارتباط ميان سرمايههاي طبيعي استان و مديريت استفاده بهينه در جهت جذب درآمدهاي حاصل ازاكوتوريسم راازبعداقتصادي موردبررسي و ارزيابي قرار خواهد داد.بنابراين ميتوانيم باارزيابي پتانسيل اکوتوريسم دراستان،رابطه مناسبي بين جاذبههاي توريستي و فعاليت گردشگري ايجادکنيم وتوسعه صنعت گردشگري رافراهم نماييم.

-اهداف
-پتانسيل يابي مناطق مستعداكوتوريسم به روش شبكه هادراستان لرستان
-ارزشگذاري مناطق مستعد اكوتوريسم به روش C.V.M
-فرضيات
-دراستان لرستان مناطق مستعد اكوتوريسم وجوددارد
-روش C.V.Mروش مناسبي براي ارزشگداري اقتصادي دراستان لرستان است
.
فصل دوم
کليات
2-1-تاريخچه گردشگري
به دنبال دگرگونيها وتحولاتي كه درساختاراجتماعي واقتصادي اروپا طي قرون 18 و 19 ميلادي برگرفته از دو انقلاب كشاورزي و صنعتي روي داد، به تدريج يك نوع مسافرت تفريحي براي استفاده از سواحل درياها و سرگرمي و استراحت، جاي مسافرتهاي سنتي- آموزشي اشراف را گرفت و افرادي كه به اين منظور به فرانسه مسافرت ميكردند، توريست ناميده شدند. اصطلاح توريست از قرن نوزده ميلادي معمول شد. در آن زمان اشراف زادهگان فرانسوي را كه براي تكميل تحصيلات وكسب تجربههاي لازم اقدام به مسافرت ميكردند،توريست ميناميدند. وسپس باگستره معناي بيشتردرمورد كساني به كاربرده شدكه صرفاجهت سرگرمي،وقت گذراني وگردش به سفرميرفتند. به تدريج اين واژه به زبانهاي ديگرراه پيدا كرد وواژه توريسم درهمه جارواج يافت وتوريسم وتوريست به”مسافرت ها ومسافريني گفته شدكه هدف آنها استراحت، گردش، سرگرمي و آشنايي بامردم بودنه كسب درآمدواشتغال به كار. (رضواني،1374)

2-2-تعاريف گردشگري
گردشگري مفهومي فراگير و گسترده داردكه تاريخچه آن به سال 1811 يا پيش ازآن باز ميگرددوتعريف آن همچنان دستخوش تغييرو دگرگوني است. اصطلاح گردشگري شامل مسافرت هاي افراددرخارج ازخانه و تجارتها وافرادي ميشود كه درخدمت اين بنگاهها هستند كه براي آنها انجام مسافرتهاراآسانترولذت بخشترساخته وانجام آنهاراتسريع ميكنند.دراينجا مسافرت به اشكل مختلف به صورت فردي تعريف ميشود كه درفاصله معيني (فاصله مورد نظر متغير خواهد بود)از خانه خود قرار دارد.
مفهوم گردشگري را مي توان از زوايا و چشم اندازهاي مختلف مورد بررسي قرار داد.گردشگري فعاليتي است كه درآن افراد براي مقاصد تفريحي يا اقتصادي، به خارج از مكان زندگي خود مسافرت ميكنند و خدمات و كالايي را براي مسافرين فراهم ميآورند و شامل مخارجي است كه بازديدكنندگان متقبل پرداخت آنها شده ويا آنكه حضور آنها موجب پيدايش چنين هزينههايي ميشود.
فرهنگهايي كه امروزه مفهوم گردشگري را تعريف ميكنند به همان اندازه مفيد واقع ميشوند كه يك فرهنگ لغت قرن نوزدهمي از آن تعريفي راارئه كرده بود. گردشگران افرادي هستند كه مسافرت آنها بدليل كسب لذت يا رفع كنجكاوي صورت ميگيردوياآنكه اين افراد هيچ كاربهترديگري سراغ ندارندكه به جاي آن مسافرتهاانجام دهند.فرهنگ وبستر نيزهمچنان حوزه گردشگري رابه انجام مسافرتهايي براي مقاصد تفريحي محدود ميكند:. مفهوم گردشگر ومسا فر عملا در واژگان آمريكايي يكسان ومشابه تعريف شده است؛ يعني هر كسي كه بيش از 24 ساعت يا يك شبانه روز را دور ازمحل اقامت خودبه سركنداستثنائاتي دراين خصوص وجود دارد:مسافرتهاي نظامي ،دانشجويان مقيم ،دانشجويان مهاجر و ديپلماتهاو افرادي كه كارشان خارج ازمحل اقامتشان است ،جزو گردشگران محسوب نميشوند.برخي از محققين وسازمانهاي دولتي ممكن است گردشگري رابه شكل نسبتاًمتفاوتي تعريف كنند.
اداره سرشماري ايلات متحده، مسافرت راچنين تعريف ميكند:زماني كه رفت وبرگشت به مكان معيني،مجموع كمتراز100مايل نباشد؛اقامت شبانه خارج ازمحل اقامت الزامابخشي ازمسافرت نخواهدبود.اداره آماركاناداگردشگررابه صورت كسي تعريف ميكند كه ازمحل اقامت خودبه فاصلهاي برابرحداقل 50 مايل دورميشود(فرزين، 1383)
2-3-توريسم
مطابق معاني عام،توريسم به فعاليتهايي اطلاق ميشودكه گردشگران وآنهايي كه برايشان تسهيلاتي رافراهم ميكنند،انجام ميدهند.حال آنكه يك توريست شخصي است كه به گردش و گشت و گذار ميرود(ويور،2008). كنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل (UNCTAD: United Nation Conference on Trade and Development)(1998) بر اساس تعريف اخيرسازمان جهاني گردشگري(WTO:World Tourism Organization)وسازمان ملل،تعريف زيررابراي توريست بين المللي ارائه داده است: فردي كه بين دوياچندكشور به سفربپردازد،بهطوريكه از سكونتگاه دائم خودبيش ازيك روز وكمترازيك سال بمنظور فراغت، كسب وكارو يا ديگر اهداف دورباشد.توريسم ياگردشگري به يك سيستم داراي ارتباطات دروني گفته ميشود كه شامل گردشگران و خدمات فراهم آمده(تسهيلات،جاذبهها،حمل ونقل وتاسيسات رفاهي)جهت كمك به جابجايي آنهااست(فنل،1999)درحاليكه گردشگربنابه تعريف سازمان جهاني گردشگري به كسي گفته ميشودحداقل يك شب دريك اقامتگاه درمحل مسافرت خود سپري كند نه بيشتر از يك سال براي گردشگران بين المللي و شش ماه براي افرادي كه دركشورخودمسافرت ميكنند،باهدف اصلي بازديدنه جهت دريافت دستمزدياپاداش درمحل مورد بازديد (سازمان جهاني گردشگري،2007).
2-3-1-انواع توريسم
توريسم براساس نيازمنديها،شيوه سفر،نوع فعاليت،زمان ومحدوده سفربه چندين گروه تقسيم شده که عبارتنداز
متراكم وگسترده- توريسم متراكم معمولا نيازمندتاسيسات خاصي است ماننداستخر شناوپيست اسكي.اماتوريسم نوع گسترده نيازچنداني به تاسيسات و تجهيزات نداردمانندكوه پيمايي.
توريسم براساس هدف مسافرت: گردشگر قومي،تاريخي،تفريحي،هنري،‌ طبيعت گراوشغلي.البته اين طبقهبندي غيرقابل تغييرنيست زيرادر اغلب موارد توريستها تركيبي ازاهداف رادر ذهن داشته و با اين اهداف چندگانه مسافرت ميكنند.فرضاًاگربازرگاني اهداف شغلي رامدنظرداشته باشددرعين حال ميتوانددرمحيطي آرام وجذاب به استراحت يافعاليتهاي ورزشي بپردازدويابه ديدن آثارتاريخي و ميراث هنري برود.
توريسم براساس تعدادگردشگر:شامل توريسم انفرادي وگروهي.
توريسم خاص وعام:توريسم خاص به مواردخاصي ازفعاليتهامانند كوه پيمايي،بازديدازميراث فرهنگي،ماهيگيري و…نظرداردوعمدتاً داراي ديدعلميترنسبت به محيط ميباشدوتوريسم باكمترين امكانات و تجهيزات درپي علايق خوداست.اكوتوريسم ازنوع توريسم خاص است. درتوريسم عام،گردشگربه قصدگذران اوقات فراغت ازخانه خارج ميشودوهدف اصلي اوگردشگري وتفريح است.توريسم عام بدليل اينكه تمام امكانات رابراي راحتي خودبه خدمت ميگيردوعموماًنسبت به هشدارهاي زيست محيطي به عنوان يك مانع مينگردوازدرجه تخريب بالاتري برخورداراست.ازعمدهترين تخريبهاي ايجادشده توسط توريسم عام ميتوان به از بين رفتن پوشش گياهي،ايجادزباله فراوان ،‌آتش سوزي و… اشاره كرد.
توريسم تابستاني وزمستاني:شرايط مناسب ومساعدطبيعي دركنار ديگر جاذبههاي توريستي باعث رونق توريسم تابستانه ميگردندكه شامل:مدت زمان آفتابي بودن روزها،دوره درجه حرارت مناسب، درجه حرارت آب دريا،‌ناهمواريها وذخيره آب،رطوبت نسبي وپوشش گياهي است.دراينجامدت زمان آفتاب درخشان دردورهاي تعيين ميگرددكه حدمتوسط درجه حرارت روزانه15تا20درجه سانتيگراددرفصل تابستان باشد.درزمينه ناهمواريها،مناطق كوهستاني ازمرتفعات تا پاي تپههاموردتوجه است.قلههاي زيباي كوهستان،درههاي جالب و تماشايي باشيب ملايم،براي انواع تفريحات واستفادهازساعات اوقات فراغت تابستاني موردبهرهبرداري قرارميگيرد.نواحي جنگلي نيز شرايط مساعدي رابراي توريسم تابستاني فراهم ميآورند.اما عواملي كه باعث رونق توريسم زمستاني ميشوندعبارتنداز:درجه حرارت مناسب درفصل زمستان،ميزان ساعات آفتابي،سرعت باد،پوشش برف،ناهمواريها،پوشش گياهي،ارتفاع برف ومدت زماني كه برف روي زمين ازنظر پوشش گياهي،جنگلهاي كاج وسروبهترين شرايط رادر تفريحات زمستاني فراهم مينمايند.
توريسم درون مرزي وبرون مرزي:توريسم درون مرزي،‌سفرتفريحي در داخل مرزهاي يك كشوراست وتوريسم درسايركشورها،توريسم برون مرزي ناميده ميشود.لازم به ذكراست كه دردنياي امروز،صنعت توريسم برون مرزي دومين صنعت درآمدزاي جهان است(باتلر1999؛ ويور،2008).
2-4- طبيعت گردي (اکوتوريسم)
طبيعت‌گردي يااکوتوريسم اختصارواژهEcologicalTourismنوعي از توريسم است که برجاذبه هاي طبيعي تأکيددارد(ويور، 2008)و ويژگي محوري آن،وابستگي به مفهوم توسعه پايدار،ارتباط با طبيعت، ايجادموقعيتهاي آموزش بوم‌شناسي وقدرشناسي نسبت به مادر زمين است(بانرجي وهمکاران2006).اين شكل ازتوريسم فعاليت هاي فراغتي انسان راعمدتادرطبيعت امكان پذيرمي سازدومبتني بر مسافرت هاي هدفمند توأم با برداشت هاي فرهنگي،معنوي، ديدارو مطالعه از جاذبههاي طبيعي و بهره گيري و لذت جويي از پديده هاي متنوع آن است.اكوتوريسم ازطيف گستردهاي ازگزينههاي ويژه تشكيل شده است واز بازديدعلمي تايك بازديداتفاقي دريك منطقه طبيعي به عنوان فعاليت آخرهفته يابخش جنبي ازيك مسافرت كلي وطولاني را شامل مي شود(نويل،1975).جاذبههاي طبيعي موجوددريک منطقه مانندچشم اندازها ومناظرزيباي طبيعت،سواحل درياهاودرياچهها، تالابها، جزاير،بيشهزارهاونقاط سرسبزوخرم،گياهان وحشي،جنگلها،مناطق حفاظت شده وپارك هاي ملي،چشمههاي آب معدني،مناطق بياباني و كويري،مناطق كوهستاني و ييلاقي و صدها مکان ديگر از مناطق هدف اين نوع ازتوريسم هستند.از فعاليتهاي تفرجي که در اين نوع از توريسم صورت ميگيردميتوان به مشاهده حيات وحش، غار پيمايي، كوهنوردي،عکاسي ونقاشي طبيعت،كاوشهاي زمين شناسي،پياده روي، سواري،شنا،قايقراني،غواصي،ماهيگيري واستفاده از غذاهاي دريايي اشاره کرد(ويور،2008).مطابق تعريف اکوتوريسم نوعي توريسم بر پايه طبيعت با پيامدهاي خفيف تخريب محيط زيست مي باشدکه در راستاي پايداري گونههاوزيستگاههاي طبيعي،هم به صورت مستقيم ازطريق مشارکت دراقدامات وبرنامههاي حفاظتي وهم به طور غير مستقيم ازطريق ايجاددرآمد براي جوامع محلي ودرنتيجه ايجاد انگيزه براي آنهادر جهت حفاظت ازميراثهاي طبيعي، فعالانه عمل مي نمايد(بانرجي وهمکاران،2006).
درجدول شماره(2-1)تعاريف مختلف اكوتوريسم كه توسط صاحب نظران اين حوزه بيان شده است نشان داده شده است.
طبيعت وتوريسم دوپديده تفکيک ناپذيراندکه درنهايت به بهره برداري انسان از طبيعت منجر مي شود.اماشکل استفاده وبهره برداري ازآن درايران وجوامع توريست پذيرکاملاازهم ديگرمتمايز بوده وحرکت دراين جهت با برنامه ريزي صحيح که منجر به افزايش تقاضا وکسب در آمد مي گردد اين تمايز را آشکار مي کند
جدول 2-1 : انواع تعاريف مربوط به اكوتوريسم
منبعتعريفوالنتين(1992)نوعي از گردشگري بر مبناي طبيعت كه به لحاظ اكولوژيكي پايدار بوده بر پايه مناطق طبيعي كمتر تخريب يافته استوار است. غير مخرب بودن، حفاظت و مديريت مناطق حفاظت شده و دارا بودن شيوه مديريتي مناسب، از ويژگيهاي اين نوع از گردشگري است.ليندبرگ
وهاوكينز
(1993)اكوتوريسم، سفري مسئولانه به مناطق طبيعي است كه از محيط زيست حفاظت كرده و باعث بهبودي رفاه و آسايش مردم محلي ميگردد.آلكوك
وهمكاران
(1994)نوعي از گردشگري بر مبناي طبيعت كه در بر گيرنده آموزش و توصيف محيط زيست طبيعي است و بايد به صورت پايدار و اكولوژيكي مديريت گردد. اين تعريف مشخص ميكند كه محيط زيست طبيعي شامل اجزاء فرهنگي نيز ميگردد و همچنين به لحاظ اكولوژيكي پايدار و باعث حفاظت طولاني مدت از منابع مي شود.آيالا
(1995)شكلي ازگردشگري كه اجازه برخورداري وادراك طبيعت و فرهنگ كشوريامنطقه مقصدرابراي گردشگر ضمن ايجاد منافع و ارتقاء سطح حفاظت ازمحيط زيست،فراهم مي آورد.گودوين
(1996)توريسم بر مبناي طبيعت كه داراي اثرات منفي ناچيز است. اين شكل از توريسم به طور مستقيم از گونهها و زيستگاهها حفاظت نموده و به طور غير مستقيم نيز براي جوامع محلي سودمند است.فنل
(1999)شكلي پايدار از توريسم بر مبناي طبيعت كه بر كسب تجربه و مهارت در مورد طبيعت استوار است و شيوه مديريتي آن بايدداراي اثرات ناچيز،غير مصرفي و جامعه محور باشد. اين نوع ازگردشگري به طورخاص در مناطق طبيعي انجام ميگيردو بايدمنجربه حفاظت ونگهداشت مناطق فوق گردد.بلامي
(2001)اكوتوريسم فعاليتي است:
بر مبناي طبيعت به لحاظ زيست محيطي آموزنده وداراي مديريت پايدارويور
(2008)اكوتوريسم شكلي از توريسم است كه محرك كسب تجربه و ارزيابي محيط زيست طبيعي است و مطابق با بهترين فعاليت صنعتي به نحوي مديريت ميگردد كه منجر به كسب درآمد مستمر گرديده و نيز به لحاظ مالي پايدار باشد.
2-4-1-توسعه پايدار واکوتوريسم
امروزه با توجه به بيانيه هزاره سوم سازمان ملل متحد و اجلاس‌هاي متعدددرسراسر دنيا پايداري به عنوان بخش اساسي نظم جهاني شناخته مي‌شودوتوسعه پايدارازاصولي است که انديشمندان وصاحبنظران مورد توجه قرارمي‌دهند.اين بدان معني است که حفظ استانداردهاي سطح زندگي آينده بشريت اهميت بسيار زيادي دارد، به طوري که ديگرنمي‌توان ازمحيط زندگي انسان‌ها همانندگذشته بهره‌برداري واستفاده کرد.بنابراين ‌بايدآثاراکوتوريسم رااز ابعادمختلف موردبررسي وتحليل قراردادتابتوانيم ان را با توسعه پايدارترهماهنک کنيم تابتوانيمازتهديدات آن بکاهيم،ازفرصت‌هاي آن نهايت بهره‌برداري رابکنيم،نقاط ضعف رابه حداقل برسانيم ونقاط قوت راتوسعه دهيم واين برنامه بدون مشارکت کشورها امکان‌پذيرنيست.
خوشبختانه سازمان‌هاي بين‌المللي ازجمله سازمان جهاني جهانگردي اصول قابل قبولي راارائه کرده‌اند.ازنظراين سازمان توسعه پايداراکوتوريسم مفهوم مديريت تمامي منابع است،به طوري‌که ضمن رعايت تمام شئونات فرهنگي کشورهاسياست‌هاي حمايتي وفرآيند‌هاي زيست محيطي وتنوع عوامل محيطي درآن حفظ شودتانيازگردشگران فعلي وجامعه ميزبان راتامين کرده ودرعين حال باعث تقويت نيازها وانتظارات آينده آن‌ها شود.
براي رسيدن به تعامل اکوتوريسم وتوسعه پايداربايد همه اقشار يک جامعه بابرنامه‌ريزي مبتني براصول توسعه پايدارتلاش کنندتااين امربه يک فرهنگ عمومي تبديل شودواين تلاش‌هاصرفابه عهده صاحب‌نظران وفرهيختگان يک جامعه نيست،چون برايارتقا سطح زندگي آينده اين مقوله دراختيار بخش يا صنعت ويا يک قشر خاص نيست ومربوط به تمام زمان‌هاومکان‌هااست.
اکوتوريسم در بخش اقتصاد، شامل خدماتي است که تاثير زيادي بر فعاليت‌هاي اقتصادي و اجتماعي دارد و شناخت اين ارتباطات کمک بسيار زيادي به تعامل بين توسعه پايدار و اکوتوريسم مي‌کند چون اصل وابستگي متقابل اين امرراايجاب کرده.ازديگرموارد مهم درارتباط باتوسعه پايدارواکوتوريسم،نوآوري وخلاقيت براي استفاده ازتمام پتانسيل لازم است واين امرزماني محقق مي‌شودکه ازانواع تخصص‌ها وآموزش‌هادراين خصوص استفاده شودواين امرحاکي ازچندوجهي بودن دربعدانواع تخصص‌هاست.
2-4-2-اکوتوريسم در جهان
براساس برآوردWTOدرحاليكه رشدعمومي صنعت توريسم براي نخستين دهه درپيش رو ( 2000تا 2010)بين4/3تاحداكثر7/6درصدپيش بيني مي شوديافته هاي موجودبيانگرآن است كه بيشترين قسمت ازاين رشددر بخش اكوتوريسم به وقوع پيوسته وبه طوركلي رشداين بخش بين 10تا30درصدخواهدبود.
به اين ترتيب انتظارمي رود تا يك دهه ديگر شمار طبيعت گردان، كه اكنون هفت درصد ازكل مسافران جهان را شامل مي شود، به بيش از بيست درصد برسد.
دسته بندي مورد اتكا در پژوهش مذكور اكوتوريسم را آن بخش از سفرهايي كه به منظور لذت بردن از حضور در طبيعت و نيز ديدار از جاذبه هاي آن انجام مي شود تعريف كرده است اين تعريف در وجه عام خودجامع نبوده و بخش هاي مهمي همچون اكوتوريسم ورزشي، اكوتوريسم كوچ، روستاگردي و … را در بر نمي گيرد. قطعاً با افزودن اين بخش ها به دسته بندي فوق ،سهم اكوتوريسم در صنعت توريسم دهه آينده جهان بسيار افزون تر شده و براساس برخي برآوردهاي ديگر حتي از50درصد كل سفرهايي كه درجهان انجاممي شودنيز فراتر خواهد رفت.
2-4-3- بازار اكوتوريسم
برآوردهاي TES (جامعه اكوتوريسم The Ecotourism society) نشان مي دهد طبيعت گردان بسته به انگيزه سفرخوددوگروه سني راشامل مي شوند:گروهي كه ازطبيعت گردي به دنبال ماجراجويي،ديداراز سرزمين هاي بكرونيزتوريسم ورزشي هستنداغلب درمقطع سني كمتراز40 سال بوده وپيشينه شمارآنهادرمحدوده سني19تا35سال قراردارد.اما گروهي كه باهدف لذت بردن ازطبيعت وديدار از حيات وحش و … به اكوتوريسم مي پردازنددرمحدوده سني35تا54قراردارند(بايد توجه داشت كه اين بررسي اكوتوريست هاي بين المللي رامدنظر داردوطبيعت گردان درمقياس ملي ومحلي به طوركلي محدوده سني وسيع تري رادربرمي گيرند)اكوتوريست هاتركيب جنسي خاصي ندارندواغلب نسبت جنسي آنها50به50است(اما قاعدتاًانتظارمي رودباتوجه به برخي محدوديت هاكه براي طبيعت گردان زن درايران وجوددارداين نسبت تا حدودي به نفع مردان تغيير كند).
بررسي هاي TESهمچنين بيانگرآن است كه بيش از80درصدطبيعت گردان بين المللي داراي تحصيلات عاليه هستند.اين شمار براي طبيعت گردان علاقمند به لمس طبيعت ونيزديداراز جاذبه هاي آن(به طورعمده افرادي كه براي تغييرحال وهواي زندگي شخصي دست به طبيعت گردي مي زنند)نزديك به صددرصداست،اماطبيعت گردان ماجراجو،باتوجه به آنكه عموماًجوان مي باشند،غالباًدانشجوو ياحتي محصلان دبيرستاني هستند.
برآوردهاهمچنين نشان مي دهدبيشترين گروه ازطبيعت گردان(حدود 60 درصد)سفرهاي گروهي راترجيح مي دهند. 15درصدنيزعلاقمندبه سفرهاي خانوادگي بوده و13درصدنيزاغلب سفرهاي خودرابه تنهايي انجام مي دهند.
متوسط زمان سفرحدود50درصدطبيعت گردان بين8تا14روزاست.بسته به نوع سفراين رقم تغييرمي كند.اغلب تورهاي شكاردرمقياس بين المللي،براي مدت بيش از20روزبرنامه ريزي مي شوندو نيزتورهاي ماجراجويانه به30روزنزديك مي شود.بااين وجودسفرهاي تفريحي نيزدرمقياس زماني كوتاه تري نسبت به طبيعت گردي انجام مي شوند.كه اين نكته نقش بسيارمهمي درتحليل بازاراكوتوريسم دارد
گفتني است كه TES در يك دسته بندي ديگرطبيعت گردان رابه طور كلي به دو دسته تقسيم كرده است.
الف)آنهاكه مي خواهندازلذت ديدارطبيعت وحضوردرآن بهره مند شوند.
ب)علاقمندان به تجربه مكانها و حال و هواهاي تازه.
2-4-4-روند رشد اكوتوريسم
يك آمار جالب توجه مي گويد كه بين سالهاي 1992 و 1995 به طور متوسط سالانه ده درصد آمريكايي ها صرفاً به منظور ديدار از طبيعت و لذت بردن از حضور درآن است كه به سفر دست زده اند. مركزاطلاعات سياحتي آمريكا مرجع تهيه اين آمار اشاره به شمار ديگر گروههاي طبيعت گردان (علاقمندان به توريسم ورزشي – شكار و …)نكرده است.
بااين وجود حتي آمارفوق نيزبيانگر43ميليون اكوتوريست دريك مقطع زماني سه ساله است كه نشان مي دهد بخش اكوتوريسم در آمريكاحتي بدون اتكابه طبيعت گردان خارجي نيز بازاري پر رونق دارد.
مركز فوق افزوده است اين شمارطبيعت گردموجب شده در سال 1996 معيشت سيصد هزارنفر درآمريكا به طور مستقيم و يا غيرمستقيم وابسته به اكوتوريسم باشد و درآمد كلي طبيعت گردي دراين سال درآمريكا حدودچهارده ميلياردودويست ميليون دلاربرآوردشده است.
بررسي آمار رشداكوتوريسم دركشورهاي كوچك نيزجالب توجه است. درنپال طي يك دهه (1980تا 1990)شمارتورهاي طبيعت گردي 255 درصد رشد داشته است(گورانگ،1994).
دركاستاريكابررسي نشان مي دهد66درصدازنزديك به800هزار توريست ورودي سال1996دروهله نخست براي حضوردرچشم اندازهاي طبيعي،اين كشوررابه عنوان مقصدسفرانتخاب كرده اند.جالب توجه است كه جاذبه هاي فرهنگي ونيزامكانات تفريحي گسترده(كازينوو …)بسياركمترازجاذبه هاي طبيعي موردتوجه جهانگردان ورودي به اين كشور بوده اند.مهم ترين جاذبه طبيعي كاستاريكاسواحل زيباي آن است كه داراي آبهاي شفاف،زمين ماسه اي و جنگلهايي از درختان بلندحاره اي دركناره است.(اصولاً‌ عبارت گوستاريكا به معناي ساحل ثروت است).
در هندوراس،طي نيمه دوم دهه نوداكوتوريسم داراي رشدرويايي سالانه15درصد بوده است. صنعت توريسم در اين كشور نيز دروهله اول متكي به جاذبه هاي طبيعي آن، همچون جنگلهاي انبوه گرمسيري، آتشفشانها و نيز سواحل ماسه اي است.در كنياجايي كه اقتصاد كشور به طور كلي متكي به اكوتوريسم است . طي يك دهه (1983 تا 1993) شمار جهانگردان ورودي با 45 درصد رشد به بيش از820 هزار نفر رسيده است.
“آژانس حيات وحش كنيا”درسال1995برآوردكرده است80درصدبازار توريسم اين كشورمتكي به حيات وحش آن است.به واقع يك سوم كل درآمدارزي كشوركنياراتوريست هاي علاقه مندبه ديداراز پاركهاي محافظت شده اين كشورمي پردازند.گفتني است كه تنوع اقليمي كنيا به هيچ وجه باايران قابل مقايسه نيست واين كشورازميان انواع جاذبه هاي طبيعي صرفاًداراي چندساوان باجنگلهاي كم پشت است كه درآن گونه هايي همچون فيل،شيرآفريقايي،اسب آبي وبرخي گونه هاي كمياب ديگرزيست مي كنند.حفظ هنجارهاي توريسم پايدارايجاب مي كندكه ورودوخروج توريسم به اين كشوربه طوركامل تحت كنترل وبرنامه ريزي شده باشد.موفقيت توريسم دركنيابه دوعامل بستگي داشته است .
الف)حفظ گونه هاي جانوري ومراقبت دقيق اززيستگهاههاي حيات وحش(مقايسه شودبارفتار ماباحيات وحش كشورطي دهه هاي اخير)
ب )تبليغ كافي درباره حيات وحش اين كشور(شمارحيات وحش دركنيا نسبت به كشور ما نه متنوع تراست)،بااين وجودروزي نيست كه حتي درتلويزيون ايران شاهدپخش يكي ازفيلم هاي راز بقا كه درآن حيات وحش كنيا نشان داده مي شودنباشيم بااين وجودگمان مي كنيم تاكنون چند فيلم باقابليت پخش بين المللي درباره حيات وحش ايران تهيه شده است؟
2-4-5-اكوتوريسم در ايران
مجموعه گسترده اي ازمنابع پراكنده ثبت نشده ودربسياري مواردبه قهقراداشته هاي اكوتوريسم ايران راشكل مي دهداين داشته ها طيف متنوعي ازچشم اندازهاي جغرافيايي وآثاروذخايرطبيعي را شامل مي شود.بررسي جغرافياي طبيعي ايران و نيزامكان سنجي هر كدام ازجاذبه هاي اكوتوريستي قابل سرمايه گذاري دركشورما بيانگرآن است كه اكوتوريسم درايران يك منبع اقتصادي كم نظير خاص بسيارمستعدوالبته رهاشده به حال خوداست.قطعاًموقعيت اكو توريستي ايران دروهله نخست ناشي ازشرايط توپوگرافيكي آن درجوارمنطقه پرفشارجنب حاره است.به طورمعمول انتظارمي رود كشورهاييكه دراين حوزه پرفشارقراردارندبرخوردارازاقليم خشك ونيمه خشك وچشم انداززيستي ناشي ازاين پديده اقليمي باشند.
امامجموعه اي ازعوامل تكتونيكي كه شامل مجموعه اي ازچين خوردگيهاي دوران هاي اول و دوم و سوم زمين شناسي است موجب شده است ايران به يكي ازبلندترين فلات هاي دنيا تبديل شود. درنتيجه عامل ارتفاع به شدت درتقابل باعامل عرض جغرافيايي عمل كرده وموجب شده است وضعيت طبيعي ايران تفاوت هاي بسياري با موقعيت جغرافيايي آن دركره زمين داشته باشدورشته كوه مرتفع و وسيع البرزوزاگرس بادارابودن بيش از30قله مرتفع تراز بلندترين قله هاي اروپاوآمريكادردل يك منطقه خشك وبياباني مجموعه اي ازچشم اندازهاي كوهستاني وجنگلي باشرايط اقليمي معتدل وحتي همراه بايخچال هاي دائمي ايجاد كرده اند.اين تنوع جغرافيايي زمينه زيست گونه هاي بسيار متفاوت گياهي و جانوري رادرايران فراهم كرده است آنچنانكه ايران يكي ازپنج كشور بهره مندازتنوع زيستي كامل(داشتن چهارفصل وزيست گونه هاي اصلي گياهي وجانوري)درجهان به شمارمي آيد.جزآن وجودبزرگترين درياچه جهان درشمال كشورخط ساحلي هزارودويست كيلومتري باخليج فارس وجود50درياچه درداخل كشوركه ازميان آنهاهيجده درياچه درشمار پهنابهاي كنوانسيون بين المللي رامسرقراردارندونيزدرياچه اروميه به عنوان يكي از59ذخايرزيستي كره زمين شناخته شده است جنگل هاي انبوه شمال غرب مازندران آخرين بازمانده اين گونه جنگل درجهان بوده وازاين نظر جنگلهاي باستاني به شمارمي آيند ،بيابانهاي وسيع كه درآنهااغلب مولفه هاي بياباني ازقبيل وزش بادهاحجم ماسه هاي روان پيشينه گرماي هوا،دربالاترين حدثبت شده مناطق بياباني جهاني هستندونيزطيف متنوعي ازآداب ورسوم وشيوه هاي معيشتي چندهزارساله منطبق باشرايط اقليمي است ازآنجمله معيشت كوچ نشيني ازديگرداشته هاي اكوتوريسم درايران به شمار مي آيد.
بارديگرتاكيدمي شودقرارداشتن ايران درشمارپنج كشورنخست بهره مند ازبيشترين تنوع اقليمي درجهان به معناي آن است كه درايران زمينه براي هرگونه سرمايه گذاري اكوتوريستي فراهم است وبه ويژه درقطب هاي اكوتوريستي كشورمنابع مورداتكا آنچنان دردسترس قراردارندكه اغلب حتي نيازي به مضاعف سازي جاذبه ها وجود نداردوصرف نظرازمسائلي همچون محدوديت بازار توريسم فرهنگي ونبودزمينه اجتماعي گسترش توريسم تفريحي در ايران ازاين نظرنيزتوان بالقوه اكوتوريسم ايران بسيارافزون ترازديگر بخش هاي توريسم است.
2-4-6-اکوتوريسم راهبردي مناسب در توسعه صنعت گردشگري
جاذبه هاي طبيعي واقليم هاي متفاوت جغرافيايي دستمايه هاي گران قيمتي رادرحوزه اقتصادبراي انسان به ارمغان آورده است، که مسلماًبهره برداري ازآن مستلزم فراهم نمودن شرايط مختلفي مي باشدکه درکل بستگي به ثباتدربخشگردشگريدارند،امروزهوجود
پتانسيل هاي عظيم تاريخي وحتي طبيعي درايران اين کشوررابه يکي ازجذاب ترين مناطق گردشگري جهان بدل نموده است.وليکن با توجه به مشکلات موجودنظيرپندارهاي غلط برخي ازگردشگران خارجي درموردايران،برخي مشکلات دست وپاگيراداري درمسيرورودگردشگر وغيره سبب گرديده است تاازيک سواين مشکلات برکميت وکيفيت گردشگري تأثيرسوءداشته باشدوازسوي ديگرامرگردشگري درکشور آنطورکه شايسته است جدي تلقي نگردد.لذابه نظرمي رسدجهت پيشرفت دراين زمينه خصوصاًدربخش منابع طبيعي،صنعت گردشگري ايران بايدبه شيوهاي منسجم کنترل شده وپايداربرمبناي برنامه ريزي مؤثرتوسعه يافته،اداره گردد.به اين ترتيب اكوتوريسم منافع قابل ملاحظه اي رابدون ايجاد مشکلات جدي اجتماعي وزيست محيطي براي ايران درپي خواهدداشت وعلاوه براين منافع اكوتوريسم براي استفاده آتي حفظ مي گردد.يکي ازاشکال مخلف گردشگري توريسم طبيعي يا گردش درطبيعت است که درحقيقت توريسمي بر پايه پايداري محيط زيست باتمرکزاوليه برتجربه محيط هاي طبيعي که عامل ترويج فرهنگ و محيط زيست است مي باشد و امروزه درصنعت گردشگري از جايگاه ويژه اي برخورداراست.ودر ميان گونه هاي گردشگري ازروندروبه رشدي برخورداراست. امروزه اکثرنهادهاي متولي صنعت گردشگري در کشورهاي مختلف و سراسردنيا به امر گردشگري در طبيعت ودروراي آن به لزوم حفظ محيط زيست بيش ازهرزمان ديگري اذعان دارند.بنابراين درحال حاضرجهت بهره برداري مناسب ازطبيعت وحفظ آن راهبردمناسبي که پيشنهادشده ودربرخي کشورهاي جهان هم آن رادربوته ازمايش قرارداده اند اکوتوريسم مي باشد.که درحقيقت به معناي توريسم بر مبناي مسئوليت پذيري مي باشد.وقتي با نام اکوتوريسم برخورد مي نماييم ناخود آگاه سفر درون طبيعت در ذهن ما متبادر مي گردد. توريسم بر مبناي طبيعت يکي از گونه هاي مختلف گردشگري ميباشد که براين اساس هرفعاليت يا تجربه سفري که روي طبيعت متمرکز شودبه معناي توريسم طبيعي مي باشد که دراين سفرها همواره تأکيدي برمسئوليت پذيري گردشگري نسبت به محيط اطراف خودانجام نمي پذيرد.وامااکوتوريسم واژه نسبتاً جديدي ميباشدکه محققين علوم گردشگري در تعريف آن دچار مشکلات فراواني مي باشندوليکن ازمجموع نظريات آنهامي توان چنين برداشت نمود که اکوتوريسم عبارت است از سفري مسئوليت پذير به مناطق طبيعي که ازآنها حفاظت مي شودوباعث ارتقاي امکانات مردم بومي مي شود. بنابراين بر مبناي اين تعريف مي توان گفت که دراکوتوريسم تأکيدبراين مي باشدکه بايدسعي نموداين انگيزه در گرد شگر ايجادشودکه بامراقبت ازطبيعت وهمچنين احترام به فرهنگ هاي سنتي به حفظ محيط زيست کمک نمايد.حال دريک تقسيم بندي کلي در باره اکوتوريسم چنين ميتوانيم برداشت نماييم که اکوتوريسم: تاثيرات منفي برمحيط هاي فرهنگي وحتي اجتماعي راکم مي کند. باهدف حفاظت از منابع،جوامع مختلف منفعت اقتصادي مناسبي براي جامعه ميزبان وکليه نهادهاي متولي گردشگري ايجادمي کند.عملاًمي توان باتشکيل گروههاي محلي ومتخصص گردشگري برپايه اکوتوريسم راساماندهي نمودکه خودباعث ايجادمشاغل مختلفي برپايه افراد بومي مي گردد.درعين حال درک بالايي را براي ميزبان وبازديد کننده ايجادمي کند.دراين بين آنچه بيش ازهر چيزديگردرتعاريف اکوتوريسم ازاهميت برخورداراست،عنوان مسئوليت پذيري است که به واسطه آن گردشگرنسبت به محيطي که بازديد مي نمايدبايدنوعي حس مسئوليت جهت حفظ ونگهداري آن محيط،درخود ايجاد نمايد . بنابراين يک گردشگر بر مبناي اکوتوريسم بر محيط و حتي فرهنگ مناطقي که بازديد مي کند تأثير مثبت مي گذارد. حال با درک اين مطلب در تعريف جامع تر ازاکوتوريسم مي توان گفت اکوتوريسم توريسمي است که بر مبناي طبيعت مي باشدکه آن شامل آموزش و درک محيط طبيعي و باعث تامين پايداري اکولوژيکي مي شود.رابطه اکوتوريسم و توسعه پايدارعملاً امروزه جهت رسيدن به توسعه پايدار در صنعت گردشگري نيازوافري به برنامه ريزي هاي بنيادين براي توسعه و مديريت صنعت گردشگري احساس مي شوديکي ازاين برنامه ريزيهاي مهم در سياست گذاري براي توسعه پايدارنگرش به محيط زيست وتلاش براي آن ميباشد.حال باتوجه به تعاريف ذکرشده ميتوان با قاطعيت عنوان نمود، اکوتوريسم رابطه مستقيمي بااصول حاکم برگردشگري برمبناي توسعه پايدار خصوصاً درمبحث حفاظت محيط زيست دارد،به گونه اي که اکوتوريسم را مي توان بخشي ازتوريسم،دانست که مي توان اصول پايداري رادر تمامي بخش هاي آن برمبناي مسئوليتپذيري ايجادنمودکه درنهايت توريسم مسئوليت پذيرباهدف احياءونگهداري منابعطبيعي به گونه اي که موجب تخريب آن براي نسل هاي آينده نباشدمنجربه توريسم پايدار خواهدگرديد.
مزاياي برنامه ريزي برپايه اکوتوريسم:
با توجه به تعاريف فوق درباره مزاياي اکوتوريسم مي توان گفت که برنامه ريزي گردشگري بر مبناي اکوتوريسم شامل پيشرفت هاي اجتماعي واقتصادي،ايجادفرصت هاي طلايي براي سرمايه گذاران وايجاد اشتغال مناسب بر مبناي مسئوليت پذيري در جوامع مختلف خصوصاً کشورهاي درحالت توسعه مي باشد.حال دريک تقسيم بندي کلي مزاياي اکوتوريسم عبارتنداز:
-به حداقل رساندن اثرگذاري
– ايجاد آگاهي محيطي
– برخورد مناسب با مردم محلي وايجاد جو دوستانه
– اعتلاي فرهنگ هاي محلي
2-4-7-نگاهي به وضعيت گردشگري بر مبناي طبيعت در ايران
کشورايران همانطورکه درمقدمه ذکرگرديديکي ازپرجاذبه ترين کشورهاي جهان مي باشدوطبق آمارموجودهم اينک جز پنج کشوراول جهان دراين زمينه مي باشد.اين کشورباداشتن حدوددوهزارکيلومتر ساحل بادرياي عمان وخليج فارسدرجنوب وسيصدکيلومترساحل در کناردرياي مازندران درشمال کشوروجودرشته کوههاي عظيم البرزو زاگرس و کوههاي پراکنده درمرکزوباداشتن اقليمي متنوع وداشتن چهارفصل منظم توان بالقوه بسيارمناسبي براي جذب جهانگردبر مبناي طبيعت دارد.برطبق آمارمنتشرشده ازسوي مسئولين سازمان ايرانگردي وجهانگردي ايران درحال حاضرازنظرجاذبه هاي طبيعي جزپنج کشوراول دنيامي باشدکه دراين ميانمي توان به?? پناهگاه حيات وحش،??هزارگونه گياه،???گونه پرنده،???نوع پستاندار،?? نوع خزنده،???چشمه آب گرم معدني،??قله بالاتر از?هزار متر،??قله بالاتراز?هزارمتر،??تالاب،??منطقه حفاظت شده و?? درياچه داخلي اشاره نمود. حال باتوجه به اين امکانات وسيع جايگاه ايران دربخش گردشگري برمبناي طبيعت ازدومنظرقابل بررسي است.هم اکنون تنهااستفاده گسترده ازگردشگري طبيعت استفاده ازجاذبه هاي طبيعي ايران دراستان هاي گيلان و مازندران درکرانه هاي مازندران وتاحدي درکوهپايه هاي البرز خصوصاًدر شمال شهر تهران مي باشد که اين نکته باتوجه جاذبه هاي ذکرشده رقم بسياراندکي راشامل مي گردد.درحال حاضرهمين مقدار استفاده ازگردشگري طبيعت تاکنون ضربات جبران ناپذيري رابر محيط زيست وارد نموده است که از آن جمله مي توان به بهره برداري بي رويه از مناطق ساحلي وجنگلي استان هاي شمالي توسط گردشگر ان اشاره نمود که تاکنون ضربات مهلکي را برمحيط زيست استان هاي گيلان و مازندران وارد آورده است. بنابراين به نظر مي رسد گردشگري برمبناي طبيعت با توجه به جاذبه هاي ذکر شده همچون ساير گونه هاي گردشگري در ايران با کم توجهي روبه رومي باشد. با توجه به اين نکته که در بخش سياست گذاري وبرنامه ريزي هر کشور يا منطقه بايد متناسب با ويژگي ها و سياست هاي توسعه خود درامرتوسعه گردشگري گام بردارد. ايران نيز بايد به تناسب با ويژگي هاي قومي و فرهنگي خود دراين راه گام بنهد.با توجه به اينکه درحال حاضر گردشگري خصوصاًگردشري طبيعت عمدتاًتوسط گردشگران داخلي انجام مي شوددربرنامه ريزي براي گسترش گردشگري طبيعت چند نکته رابايددرنظر گرفت:شناسايي هرچه بيشترمناطق مختلف که استعدادباروريگردگرشگري طبيعت را دارندکه دراين صورت نيازوافري به برنامه ريزي دقيق جهت امکان سنجي وايجاد گردشگاه هاي مختلف درآنها مي باشد که دراين ميان حفظ محيط زيست وحفظ هويت و فرهنگ بومي اين مناطق در نظر گرفته شود.که در اين ميان برنامه ريزي بر پايه اکوتوريسم جوابگوي اين مسائل مي باشد. آگاهي دادن وآشنا کردن گردشگران خصوصاًداخلي از نظر فرهنگي ازيک سو جهت برقراري ارتباط سالم و ايجاد تعامل با افراد بومي و از سوي ديگر تلاش جهت حفظ محيط زيست مناطق مورد بازديدکه اين نکته خصوصا در مناطق شمالي کشورازاولويت بيشتري برخورداراست که دراين زمينه نيز با توجه به مواردذکر شده اولويت با برنامه ريزي بر پايه اکوتوريسم مي باشد.برنامه ريزي در جهت جذب گردشگرخارجي براي گردش درطبيعت که اين خودازطريق تبليغات مناسب وآگاه سازي سرپرستان تورهاي گردشگري جهت ايجادتورهاي خارجي مسئوليت پذيرجهت بازديدازنواحي مختلف ايران امکان پذيرخواهدبودکه اين نکته درتعامل فرهنگي وانتقال فرهنگ اصيل ايراني به ساير نقاط جهان موثرخواهدبود.
2-4-8-ارزيابي‌هاي توان اكولوژيك
ارزيابي توان محيط زيست(چه توان اكولوژيكي وچه توان اقتصادي اجتماعي آن)عبارت ازبرآورداستفاده ممكن انسان ازسرزمين براي كاربري‌هاي كشاورزي،مرتعداري،جنگلداري،پارك‌دارحفاظت وتوريسم، آبزي پروري،امورنظامي ومهندسي وتوسعه شهري، صنعتي وروستايي درچهارچوب استفاده كشاورزي، صنعت، خدمات وبازرگاني است.
واژه سرزمين بيانگر يك تعدادازپارامترهايي سطحي و يا نزديك به سطح كره زمين است كه براي انسان اين پارامترها بصورت انفرادي و همچنين رابطه با يكديگر با هم متفاوتند.
براي هر يك ازكاربري‌هايي كه دربالااشاره شدبايدطرح تهيه شود كه اينگونه طرح بايدبادخالت دادن استعدادهاي طبيعي(توان اكولوژيك) سرزمين درفرآيندبهره‌برداري وبهره‌وري برنامه‌ريزي شود. دركارارزيابي توان اكولوژيكي دربيشترمواقع تعدادزيادي از منابع اكولوژيكي بررسي و شناسايي مي‌شوندوفقط درموردخاص به شناسايي يك يا دومنبع اكولوژيكي قناعت مي شود.(مخدوم 1385)
2-4-8-1- روش‌هاي ارزيابي توان اكولوژيك
براي ارزيابي‌هاي اكولوژيكي محيط زيست روش‌هاي متفاوتي وجود دارند.تفاوت روش‌هاي مختلف به خاطر تفاوت مدل‌هاي اكولوژيكي ساخته شده است يابه عبارت ديگراين به خاطرتفاوت مدل‌هاي اكولوژيكي ساخته شده است كه روش‌هاي متفاوتي براي ارزيابي توان اكولوژيكي سرزمين نتيجه شده‌اند.
برخي ازمدل‌هابادرنظر گرفتن فقط يكي ازمنابع اكولوژيكي وبرخي ديگربادرنظرگرفتن دو منبع اكولوژيكي وبرخي بامحسوب كردن بيش ازدو منبع اكولوژيكي ساخته مي‌شوند.براساس تعدادمنابعي كه درساختن مدل‌هاي اكولوژيكي نقش پيدامي‌نمايندروشهاي ارزيابي متفاوتي رامي‌توان گروه‌بندي كردكه عبارتند از:
1) روش‌هاي ارزيابي يك عامله
2) روش‌هاي ارزيابي دو عامله
3) روش‌هاي ارزيابي چند عامله.(مخدوم 1385)
روش‌هاي ارزيابي يك عامله
دركشورهايي كه شناخت بالايي ازسرزمين داشته باشندمي‌توان با شناسايي يكي ازمنابع اقدام به ارزيابي سرزمين براي كاربري‌هاي متفاوت نمود.طبيعي است كه دراينگونه كشورهامدل‌هاي اكولوژيكي وارزيابي نيزبادرنظرگرفتن تنهايكي ازمنابع اكولوژيكي ساخته مي‌شوند.
نوع منبع اكولوژيكي انتخاب شده براي ساختن مدل اكولوژيكي و درنتيجه انجام كارارزيابي بستگي به نوع سرزمين،درجه تبحر متخصصين دربررسي آن منبع مخصوص ودرجه معرف توان منبع نسبت به ويژگي‌هاي سايرمنابع سرزمين دارد.بطورمعمول دربرخي از روش‌هاخاك،بعضي‌ها رستني و برخي ديگرشكل زمين ياژئومورفولوژي سرزمين رابعنوان عامل اصلي ارزيابي درنظر مي‌گيرند.(مخدوم،1385 )
روش‌هاي ارزيابي دو عامله
اساس روش‌هاي ارزيابي دوعامله ازتركيب دوعامل فيزيكي مانند خاك،شكل زمين و ياتركيب يك عامل فيزيكي مانندخاك و يك عامل بيولوژيكي مانندرستني‌هانشأت مي‌گيرد.دراين روش‌هاياازرابطه تشكيل لايه‌هاي خاك وپارامترهاي شكل زمين مانندشيب درارزيابي استفاده مي‌شودوازرابطه پارامترهاي خاك ونوع جامعه گياهي براي خاك موردنظردرارزيابي‌هاي كلان براي مناطقي كه اطلاعات گسترده‌اي ازمنابع اكولوژيكي آن دردست نيست درتركيب دوعامل اقليم و رستني‌ها نيزاستفاده شده است.(مخدوم،1385 )
روش‌هاي ارزيابي چند عامله
در روش‌هاي ارزيابي چند عامله منابعي كه هم در تجزيه وتحليل و جمع‌بندي داده‌ها يعني تجزيه سرزمين به واحدها نقش داشته وهم در ساختن مدل‌هاي اكولوژيكي بكاررفته مي‌شوندبيش ازدوعامل هستند. تعدادمنابعي كه براي اين امرانتخاب مي‌شوندبستگي داردبه:
الف) نوع سرزمين
ب) تبحر ارزيابان
پ) ارتباط بين اكولوژيكي
ت) سابقه شناسايي منابع اكولوژيكي در منطقهمنابع اكولوژيكي
ث) هزينه ارزيابي
ج)‌ افت ارزيابي
چ) وقت لازم براي ارزيابي
ح)‌ميزان تنوع
2-4-9- ارزشگذاري اقتصادي مناطق تعيين



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید